Γράφει ο Βασίλειος Μακρυπούλιας, δρ. φιλοσοφίας.
O Ίων Δραγούμης αντιπροσωπεύει και είναι ο οντολογικός Εθνικιστής, ο Άνθρωπος ο οποίος διείδε το Έθνος στην πραγματική και αυθεντική του διάσταση. Ως το σύνολο ανθρώπων οι οποίοι έχοντας κοινά εγγενή και επίκτητα χαρακτηριστικά μπορούν να συνεχίσουν την ιστορική διαμόρφωση του Ελληνισμού ως κουλτούρας αλλά και του Ελληνικού κράτους ως τρόπου εξουσίας και διοίκησης. Ο Εθνικισμός του είναι προαιώνιος, βαθύς, ουσιαστικός και ρεαλιστικός μέσα στον απίστευτο ρομαντισμό του. Δυστυχώς οι πραγματικές θέσεις του τεχνηέντως έχουν αποκρυβεί διότι ποιος θα ήθελε να ακούσει ότι χωρίς πόλεμο και διά της πνευματικής απορρόφησης δεν χρειαζόταν καμμία Ελληνοτουρκική σύρραξη μιάς και η Ελλάδα (όπως παλαιότερα έπραξε η Ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία όταν απορρόφησε το δυτικό ρωμαϊκό κράτος μέσα από το πνεύμα του «Ελληνοχριστιανικού» βυζαντίου)διά της κουλτούρας θα απορροφούσε τους λαούς της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης δημιουργώντας ένα μεγάλο σύγχρονο Ελληνικό κράτος, όπου υπό το Ελληνικό πνεύμα των Ελλήνων φιλοσόφων και φωτισμένων ανδρών όλοι οι λαοί θα ζούσαν αρμονικά. Ο Εθνικισμός του Ίωνος είναι διαχρονικός, λαμβάνει υπ΄όψιν τις μεγάλες στάσεις του Ελληνισμού (από την προσωκρατική έως τη σωκρατική φιλοσοφία) και σε πνευματικό-πολιτιστικό αλλά και πολιτειακό επίπεδο διακηρύσσει τη μεταβυζαντινή Μεγάλη Ελλάδα, η οποία απορροφώντας τους λαούς τους γειτονικούς διά του πνεύματός της και των αξιών της θα ανασύστηνε μία νέα κραταιά και Μεγάλη Ελλάδα ικανή να παίξει ουσιαστικό ρόλο στο παγκόσμιο status quo.
Aυτά τα οποία αναφέρει στη «Μεγάλη Ιδέα» είναι χαρακτηριστικά: «Όταν και η Κωνσταντινούπολη έπεσε, το Έθνος είς το οποίον δεν απέμεινε πλέον καμμία δύναμις και καμμία ευτυχία, εφάνη καταδικασμένον ν΄αποθάνη υπό την εσχάτην δουλείαν. Αλλά το Έθνος δεν απέθανε.Όταν όλα τα έχασε, μόνον χάρις εις την θρησκείαν του, που υποβάλει την ιδέα της αναστάσεως, εδημιούργησε δι εαυτόν μία δύναμιν, ένα ιδανικόν τη Μεγάλη Ιδέαν. Επίστευσε ότι θα έλθη πάλι μία ημέρα όπου θα αναστηθή…». Ο Δραγούμης καθορίζει τις συντεταγμένες του Έθνους. Έθνος είναι σύνολο ανθρώπων πέρα από σύνορα και κρατική δομή, οι οποίοι ενώνονται με κοινές ιδέες και αξίες, τέτοιες όπως η θρησκεία, τα ήθη, η γλώσσα, η καταγωγή. Σε αυτό το σημείο θα διαλεχθεί με την ιδεολογία του σοσιαλισμού, στη βάση ενός Εθνικού κοινοτισμού,προσπαθώντας να αναστήσει την κρυμμένη εκ των ιστορικών παθών λαϊκή Εθνική ψυχή.Συναντά το Νίτσε ο οποίος μέσα από την πίστη του στην ανθρώπινη βούληση επηρεάζει το Δραγούμη ο οποίος επί της ουσίας προσπαθεί να θέσει συγκεκριμένη σειρά στο Έθνος που ονειρεύεται. Το Ελληνικό Έθνος αποτελείται από τους απανταχού Έλληνες οι οποίοι όμως θα πρέπει να ενθυμηθούν όλα όσα τους ενώνουν ως λαϊκή ψυχή η οποία μεταφέρει τις Ελληνικές ιδέες και αξίες αναμέσον των αιώνων.Αυτή η ψυχή θα προκαλέσει και την Εθνική βούληση ανασύστασης ενός Ελληνικού κράτους ανταξίου της Ελληνικής ιστορίας και παράδοσης. Γι αυτό θα γράψει στο έργο του «Όσοι ζωντανοί» : « Καλή ψυχοστασιά για να μπαίνει κανείς στην Πόλη….Φαντάζονταν και μετάφερνε με το νού του στην Πόλη τον τάδε και τον τάδε πολιτικό της Ελλάδος και τον τάδε δημοσιογράφο και παραλληλίζοντάς τον με την αυτοκρατορική Πόλη τους εύρισκε όλους βουτηγμένους σε μία απίστευτη προστυχιά». Ο Ίων είναι σαφής. Η Ελλάδα Είναι συνεχώς Έθνος, και κατά Πλατωνικό τρόπο θα πρέπει να το θυμηθεί ώστε αναγεννηθείσα και έλκοντας πολιτισμικά και τα γειτονικά Έθνη να συστήσει ένα μεγάλο Ελληνικό κράτος υπό το πνεύμα και την πολιτική-πολιτισμική αιγίδα του Ελληνικού πνεύματος.Σε αυτό το σημείο έγκειται και η θανάσιμη διαφωνία του με τον Ελευθέριο Βενιζέλο.
Ο Δραγούμης πίστευε –ορθά κατά την γνώμη μας – ότι συμμετέχοντας η Ελλάδα στο εμπόλεμο πλευρό της Αντάντ δεν διεκδικεί τα δίκαιά της ως τέτοια αλλά ως αλλοιωθείσα σύμμαχος. Δεν χρειαζόταν κανένας πόλεμος μιάς και η Ελλάδα κατά πολιτισμικό τρόπο θα απορροφούσε τη Μικρά Ασία και όσα άλλα εδάφη είχαν καλλιεργήσει τις αξίες και τα ιδανικά του Ελληνικού Έθνους. Η θέση του υπέρ των μπολσεβίκων ενάντια στις μεγάλες δυνάμεις –όταν αυτές ενεπλάκησαν σε πόλεμο ενάντια στη σοβιετική επικράτηση των μπολσεβίκων- υπό αυτό το πρίσμα θα πρέπει να ερμηνευθούν και να εξηγηθούν.
Ο Ίων είναι πραγματιστής, στηρίζει τον Εθνικισμό του, σε γνώση και στέρες ιστορικές γνώσεις. Η Ελληνική Φυλή ενυπάρχει ως τέτοιο μέγεθος και αποτελεί το σύνολο των ιδιοτήτων του αιωνίου Ελληνισμού. Όταν στη Μεγάλη Ιδέα του παρομοιάζει το Έθνος με άτομο, μας βοηθεί να καταλάβουμε πώς ορίζει τη Φυλή. Το σύνολο των πνευματικών και ηθικών και κληρονομικών και επικτήτων χαρακτηριστικών των ανθρώπων, κοινών και κληρονομικά και πνευματικά μεταδιδομένων, αποτελεί το Έθνος. Όταν συζητεί για την ανάγκη συνέχισης της ιστορίας του Έθνους αποδεικνύει ότι η Φυλή ως βάσις του Έθνους είναι συνεχής και δεν είναι κάτι το νέο. Δεν έχει πρόβλημα με τις ιστορικές προσμίξεις επί της Ελληνικής φυλής, φθάνει αυτές να μην αλλοιώνουν την πνευματική και ηθική φυσιογνωμία της. Αναφέρει σχετικά στο «Όσοι ζωντανοί» : Η φυλή η Ελληνική, όσο και αν ανακατώθηκε με άλλες φυλές δεν έχασε το Εγώ της και γι αυτό έμεινε Ελληνικό Έθνος από τον παμπάλαιο καιρό έως σήμερα».
Ο Εθνικισμός του Ίωνος μας θυμίζει τον Επιτάφιο του Περικλέους. Ο Δραγούμης όπως ο Αθηναίος πολιτικός δεν φοβείται τους άλλους διότι πιστεύει στην πολιτισμική και πνευματική ανωτερότητα του Ελληνικού Έθνους. Από εκεί ξεπηδά ένα πραγματικά ικανό κράτος, με ανάλογη πολιτική και στρατιωτική δύναμη. Έμμεσα και άμεσα κατακεραυνώνει με αυτόν τον τρόπο το Βενιζέλο και τις επιλογές του, πιστεύοντας κανείς στην πνευματική και πολιτισμική ανωτερότητα του Έθνους του, δημιουργεί ανάλογο δυνατό κράτος, το οποίο ελέγχει και το δικό του ζωτικό χώρο και είναι σε θέση για σοβαρές διεκδικήσεις και διπλωματικές και όχι μόνον επιτυχίες.Χωρίς να σέρνεται σε πολεμικές συμμαχίες οι οποίες στα πεδία των μαχών αποκρύβουν όσα μπορεί ειρηνικά να επιτύχει μέσα από την πραγματική δυναμική του το Ελληνικό Έθνος.
Σε αυτό μάλιστα το σημείο διαφαίνεται και η συνέπεια αυτής της μεγάλης διαμάχης του Δραγούμη σε σχέση με το Βενιζέλο. Το Ελληνικό Έθνος, ανάδελφον και μακραίωνο, έχοντας προσφέρει γνώση και παγκόσμιο πολιτισμό, δεν μπορεί να ακολουθεί απλά τις μεγάλες δυνάμεις, λαμβάνοντας λίγο και λίγο περιοχές στη λογική των προσαρτήσεων. Ο Δραγούμης πιστεύει στην ολική αποκατάσταση του Ελληνικού Έθνους και πνευματικά αλλά και μέσα σε κρατικά χωροχρονικά πλαίσια τα οποία εθνικά και ιστορικά ανήκουν στην Ελλάδα. Το Ελληνικό Έθνος σύμφωνα με τον Ίωνα Δραγούμη θα μπορούσε να απορροφήσει πολιτισμικά και αξιακά τη Μικρά Ασία και όλες τις άλλες περιοχές, μαζί με όλους τους κατοίκους-Έλληνες και αλλοεθνείς-ώστε κάτω από το Ελληνικό φώς να επανασυσταθεί ένα κραταιό σύγχρονο μεγάλο Ελληνικό κράτος.Η πολιτική του Βενιζέλου ανέκοψε την πνευματική δυναμική της Μεγάλης Ελλάδος.
Είναι χαρακτηριστικά τα όσα αναφέρει στο «Νουμά»: «Αμέσως κατέβηκε στο νού των γραμματισμένων Ρωμιών μία θύμηση και ένας συλλογισμός: Όπως στο ρωμαιϊκό αρχαίο κράτος άμα δόθηκε ισοπολιτεία σε όλους τους λαούς οι Έλληνες κατάφεραν και έκαναν το Ανατολικό τμήμα του σιγά-σιγά κράτος Ελληνικό, αφού τώρα δόθηκε ισοπολιτεία (αναφέρεται στις μεταρρυθμίσεις επί νεοτούρκων στη μετά-τανζιμάτ εποχή) οι Έλληνες πάλι θα πάρουν την πολιτική εξουσία πάλι στα χέρια τους.
Παρατηρούμε ότι η Εθνική Πίστις στη δυναμική του προαιωνίου Ελληνισμού ξεχωρίζει τον οντολογικό Εθνικισμό του Ίωνος Δραγούμη. Η πρόταξη του Έθνους έναντι του κράτους, και μάλλον και σε αυτό το σημείο διεφώνησε με όσους προάταξαν το Κράτος του Έθνους. Δεν μας προξενεί λοιπόν εντύπωση η αγάπη του μεγάλου ανδρός προς το κύτταρο του Έθνους, τις κοινότητες. Για το Δραγούμη το θεμέλιο της Εθνικής και Πολιτικής ανάπτυξης είναι οι κοινότητες, διότι ανασταίνουν τη λαϊκή ψυχή από τόπο προς τόπο, αναδεικνύουν τις εθνικές δεξιότητες(διότι οι άνθρωποι ελέγχουν το ζωτικό τους χώρο) και ενωμένες αποκαλύπτουν το σύνολο των δυνατοτήτων των Ελλήνων. Σημειώνει εξάλλου στη «μικρή Πατρίδα» του : « Ο Ελληνισμός είναι μία οικογένεια από κοινότητες. Το έθνος μας ολάκερο πάλι με κοινότητες θα πρέπει να κυβερνηθεί, και μόνον με κοινότητες θα προκόψει».
Ο Δραγούμης, ως άλλος Θουκυδίδης προσπαθεί να παράξει μία ες αεί πολιτική κληρονομιά προς όλους τους Έλληνες απανταχού της Γής. Προσπαθεί να ενώσει τον Ελληνισμό με το Ελληνικό Έθνος, θυμίζοντας όλα όσα ιστορικά, πνευματικά, εγγενή και επίκτητα χαρακτηριστικά ενώνουν όλους τους Έλληνες από την ανατολή έως τη δύση. Συγχρόνως επειδή διαβλέπει τη σύγχρονη μεταδιαφωτιστική κληρονομιά του θεσπισμένου συνταγματικού κράτους προχωρεί σε μία μεγαλειώδη σύλληψη. Μπορεί ο Όλυμπος του Ελληνισμού, οι ρέουσες ύδωρ ζωής και πολιτισμού, να εκβάλουν σε ένα κόσμο ενωμένο και δυνατό υπό το Ελληνικό πνεύμα. Μπορεί η Ελλάδα να ενώσει όλους τους γείτονες λαούς υπό το πνεύμα της και τις αξίες της προχωρώντας σε μία μεγάλη μεταβυζαντινή Ελλάδα.
Γι αυτό το λόγο στον «Ελληνικό Πολιτισμό»θέτει τα θεμέλια του Έθνους όχι επάνω σε στρατιωτικά ή άλλα παρεμφερή θεμέλια αλλά επάνω στη δημιουργία του πολιτισμού. Ενθυμούμενος τον Ελληνισμό του Πλάτωνος και του Σωκράτους, τον Ελληνισμό της ειρήνης και της πνευματικής δημιουργίας, τον Ελληνισμό που με το Λόγο φώτισε τον κόσμο, βλέπει ότι και πάλι οι Έλληνες μέσα από τον πολιτισμό και την κουλτούρα τους μπορούν να ενώσουν τους λαούς κάτω από το Ελληνικό ιδανικό του Λόγου και της Γνώσης. Αυτό είναι Έθνος και η οικοδόμηση ενός σπιτιού για αυτό το Έθνος είναι το κράτος που χωρεί πολλούς λαούς σεβομένους το Ελληνικό πνεύμα.Γι αυτό τελειώνει την παραπάνω παραπομπή του λέγοντας ότι όλα τα Έθνη είναι απαραίτητα, γνωρίζει ό Ίων Δραγούμης ότι όσα διαπραγματεύθηκαν οι Έλληνες σοφοί αφορούν τον Άνθρωπο ως αιώνια Ιδέα και Αξία. Πλέον είναι πολιτική και πνευματική ευθύνη και του Ελληνικού Έθνους αλλά και των άλλων εθνών να μεθέξουν της Ιδέας και του Αγαθού, του Ωραίου και του Καλού που γεννήθηκε στην κοιτίδα του Λόγου που φέρει το όνομα Ελλάδα.
Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι ο Εθνικισμός του Δραγούμη είναι ανθρωπιστικός και εξελικτικά πνευματικός άρα αναπόφευκτος να ισχύσει όταν τα Έθνη θελήσουν να ενωθούν κάτω από τη σκέπη του Ελληνισμού και των αξιών του. Ο Δραγούμης προσφέρει οικουμενικές διαστάσεις στην αγάπη του για το Ελληνικό Έθνος διότι βλέπει ότι οι Ελληνικές ιδέες και αξίες μπορούν να βοηθήσουν σύμπαντα τον κόσμο έχοντας ολική πλέον άποψη της Εννοίας του Έθνους . Ειδικά όταν ισχυρίζεται ότι το Ελληνικό Κράτος μπορεί να έχει ως βάση το Ελληνικό Έθνος και τα λοιπά Έθνη που δημιουργικά απορροφήθηκαν διά του Ελληνικού πολιτισμού μας υπενθυμίζει τι πραγματικά προσπάθησαν να αποφύγουν και να πολεμήσουν λυσσωδώς οι σύμμαχοι των Ελλήνων οι μεγάλες δυτικές δυνάμεις. Μας εξηγεί επίσης το γιατί έπρεπε οπωσδήποτε να συμβεί η μικρασιατική καταστροφή, η απώλεια της ανατολικής Θράκης, και κυρίως η ανταλλαγή των πληθυσμών. Σαν τον Κίμωνα, ακόμα και ηττημένες οι Ελληνικές δυνάμεις ήταν ικανές να απορροφήσουν τα γειτονικά Έθνη δικαιώνοντας τον Ίωνα. Έπρεπε λοιπόν επειγόντως να γίνει η ανταλλαγή των πληθυσμών. Βέβαια για όσους ζωντανούς το όνειρο του Ίωνος είναι πάντα ζωντανό και αναμενόμενο.
Σημείωση "φ": Υπεύθυνος για το άρθρο είναι αποκλειστικά ο αρθρογράφος. Οι θέσεις του είναι προσωπικές και τίθενται σε δημόσιο διάλογο σε πνεύμα ελευθερίας.
