Γράφει ο Γιάννης Σαρρής

 

 

   Εφέτος συμπληρώνονται 2 αιώνες από το ξέσπασμα της μεγάλης Επαναστάσεως που λύτρωσε μέρος του ελληνισμού από τον βαρβαρικό ζυγό. Ένα γεγονός τόσο μεγάλης ιστορικής εμβελείας, εφόσον δεν αναλύεται σύμφωνα με τα δεδομένα της εποχής του, εύκολα υφίσταται παρερμηνείες. Όταν στην απόπειρα αναλύσεώς του υπεισέρχεται και το πολιτικό/κομματικό συμφέρον, ή έστω η ναρκισσιστική φιλοδοξία περί εγκιβωτισμού της πραγματικότητος σε μια υποκειμενική ιδεοληψία, τότε εργαλειοποιούνται και χαλκεύονται συγκεκριμένα τμήματα της ιστορικής αλήθειας, αποσπώμενα από το σύνολό των και η ανάλυση υποβιβάζεται σε απόπειρα ανεντίμου προπαγάνδας, καταδικασμένης να αποδομηθεί εν καιρώ. Τέτοιες προπαγάνδες καθίστανται πασιφανείς όποτε καταπιάνονται με την ερμηνεία της Επαναστάσεως του 1821. Ειδικότερα, οι ακαδημαϊκώς και πολιτικώς καθεστηκυίες ιδεοληψίες του τελευταίου αιώνος, ήτοι ο μαρξισμός και ο φιλελευθερισμός, έχουν πρωταγωνιστήσει στην ιδιοτελή αφήγηση της Επαναστάσεως, η οποία λαμβάνει συχνά διάσταση παραχαράξεως της ιστορίας. 

   Ο Γιάνης (sic) Κορδάτος απετέλεσε τον επιφανέστερο ελλαδίτη μαρξιστή καταλογίσαντα την Επανάσταση σε ταξική διαπάλη. Προκειμένου να δικαιώσει το κομμουνιστικό δόγμα του ιστορικού υλισμού, στην "Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδος" ισχυρίζεται πως την Επανάσταση του 1821 ξεκίνησε η "αστική τάξη", η οποία συγκρούσθηκε με γαιοκτήμονες και ιεράρχες, αλλά στο τέλος οι αντίπαλες τάξεις συνενώθηκαν στον πόλεμο κατά των Οθωμανών και εις βάρος του συμφέροντος αγροτών και εργατών (;!). Μολονότι ο Κορδάτος έχει ήδη αποδομηθεί ακόμη και από αριστερούς συντρόφους του που φαντάζοντο τα ιστορικά γεγονότα υπό το πρίσμα της δικής των διανοουμενίστικης "ορθοδοξίας", όπως λ.χ. ο  Γιάννης Ζέβγος [1], οφείλουμε να αφιερώσουμε ολίγες προτάσεις για την κριτική του αναχρονιστικού ισχυρισμού του. Οι μαρξιστές θεωρούν τον πολιτισμό, τα έθνη, τις θρησκείες, τα πνευματικά ιδεώδη και άλλες ρομαντικές έννοιες ως απλό εποικοδόμημα της οικονομίας, μη δυνάμενο να επηρεάσει την "προκαθορισμένη γραμμική πρόοδο της ιστορίας". Η ιστορία πρέπει να εξαρτάται αποκλειστικώς από την εξέλιξη των μέσων παραγωγής και τις σχέσεις μεταξύ των τάξεων! Βέβαια, η Ελλάδα του 1800 συμπεριελάμβανε επαρχιακές κοινότητες, όχι αστικά κέντρα. Συνεπώς, δεν υφίστατο βιομηχανική ανάπτυξη ικανή να γεννήσει μια κραταιά αστική τάξη και έναν συνακόλουθο ταξικό διαχωρισμό. Όπως θα δούμε και παρακάτω, η κατά τόπους εκμετάλλευση των ασθενεστέρων από τοπικούς άρχοντες και τα περιστατικά διαπλοκής και συγκρούσεως μεταξύ ιδιοτελών συμφερόντων δεν δύνανται να ερμηνεύσουν από μόνα τους την θυσία τόσων χιλιάδων αγωνιστών ποικίλης κοινωνικής και οικονομικής καταβολής. Κανένας άνθρωπος δεν παρεχώρησε ποτέ την ζωή αυτού και της οικογενείας του ως ενέχυρο για την επίτευξη ενός οικονομικού κέρδους ή για την προάσπιση κάποιας συντεχνίας. Έως και ο Στάλιν συνειδητοποίησε αυτήν την αλήθεια στον "Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο" κατά των Γερμανών (1941-5), επιτρέποντας την μερική αναβίωση του ρωσορθοδόξου "εποικοδομήματος".  

   Η Φιλική Εταιρεία δεχόταν στους κόλπους της μέλη κάθε επαγγέλματος και οικονομικού υποστρώματος. Ο δε όρκος της, ένα διαχρονικό μνημείο πατριωτικής ομολογίας [2], δεν ανέφερε τίποτε περί κοινωνικών στοχεύσεων. Άλλωστε, στις επάλξεις του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνος διέπρεψαν κλέφτες και αρματολοί ως οπλαρχηγοί (π.χ. Γ.Καραϊσκάκης), πτωχοί αγρότες πολεμήσαντες στην πρώτη γραμμή, ιεράρχες-μέλη των Φιλικών (π.χ. Παλαιών Πατρών Γερμανός), ευγενείς πρίγκιπες (π.χ. Υψηλάντηδες), χρηματοδότες κοτζαμπάσηδες (π.χ. Π.Μαυρομιχάλης), πλούσιοι εθνικοί ευεργέτες (π.χ. Ι.Παπάφης), μπαρουτοκαπνισμένοι ναυτικοί (π.χ. Κ.Κανάρης), εφοπλιστές που διέθεσαν τον στόλο τους (π.χ. Γ.Κουντουριώτης) καθώς και αστοί, εάν μπορούμε να αποκαλέσουμε έτσι βολεμένους Φαναριώτες σαν τους Α.Μαυροκορδάτο και Θ.Νέγρη που θέλησαν όψιμα να "οργανώσουν" τον αγώνα, μόλις οσφράνθηκαν δυνατότητα αστικής εξουσίας. Ουδεμία ταξική συνείδηση συνέδεε τους προαναφερθέντες, παρά μόνον η ελπίδα απελευθερώσεως του ελληνικού έθνους, χωρίς αυτή να αποκλείει την παράλληλη δρομολόγηση ιδιοτελών σκοπών εκ μέρους ορισμένων, η οποία οδήγησε και σε δύο εμφύλιες συρράξεις μεσούσης της Επαναστάσεως. 

H "Ελλάς ευγνωμονούσα", ελαιογραφία του Θεοδώρου Βρυζάκη (1858). Εθνικό Ιστορικό Μουσείο Αθηνών.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στα απομνημονεύματά του γράφει χαρακτηριστικά:

"Ἐμέστωσε καὶ ἡ ἑταιρεία, ἡ φιλικὴ ἑταιρεία ἡ ὁποία ἐχρησίμευε ὡς μία σύνοδος οἰκουμενικὴ τῆς Ἑλλάδος, πλησίον εἰς τὸν ἱερέα ἦτον ὁ λαϊκός, καθήμενοι εἰς ἕνα σκαμνὶ Πατριάρχης καὶ τζομπάνης, ναύτης καὶ γραμματισμένος, ἰατροὶ καὶ ἄῤῥωστοι, κλεφτοκαπεταναίοι προεστοὶ καὶ ἔμποροι, ἡ σύνοδος ἐργάζετο ἄκοπα." [3]

   Ούτε και οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι, βέβαια, υπολείπονται σε ιστορικές στρεβλώσεις, οι οποίες μάλιστα συνάδουν με τις μαρξιστικές ως προς τα υποτιθέμενα κοινωνικά και πολιτικά κίνητρα των αγωνιστών. Ουσιαστικά, ισχυρίζονται ότι η Επανάσταση του 1821 αντέγραψε την Γαλλική και προήγαγε νεωτερικά αιτήματα, όπως τα αστικά δικαιώματα, τις δημοκρατικές ελευθερίες, την πολιτική ισότητα και την απαγκίστρωση της παιδείας και εν γένει της κοινωνίας από τα "μεσαιωνικά δεσμά της θρησκείας". Ισχυρίζονται, επιπλέον, ότι οι επαναστάτες οραματίζονταν την θεμελίωση ενός δυτικού έθνους-κράτους διαφωτιστικού τύπου, το οποίο δεν θα βασιζόταν σε ιερές παραδόσεις αλλά στις νομικίστικες επιταγές ενός "ευρωπαϊκού συντάγματος". Επομένως, δεν αντιλαμβάνονται το έθνος ως μία διαχρονική κοινότητα ομοτρόπων, ομοφύλων και ιστορικά συγγενών ανθρώπων, αλλά σαν ένα εν είδει αφηγήματος φαντασιακό εποικοδόμημα του συνταγματικού κράτους. Κατά την κοντόφθαλμη λογική τους, τα έθνη δημιουργούνται από κράτη και όχι το αντίστροφο. Διόλου τυχαία, η επιεικώς αμφιλεγόμενη επιτροπή της Γιάννας Αγγελοπούλου, στην οποία ο φιλελεύθερος Μητσοτάκης ανέθεσε τον εορτασμό της επετείου, ουσιαστικά τιμά τα 200 έτη υπάρξεως ελλαδικού κράτους. Σε πρόσφατη συνέντευξή του στην Καθημερινή [4],  ο Αριστείδης Χατζής, πολυσυζητημένο μέλος της εν λόγω επιτροπής, ακολουθώντας την γραμμή του Π.Κιτρομηλίδη και λοιπών φιλελευθέρων δογματικών δήλωσε ότι "εάν η ελληνική επανάσταση δεν ήταν φιλελεύθερη, δεν θα ήταν επανάσταση". Ο συγκεκριμένος ακαδημαϊκός έχει προκαλέσει και στο παρελθόν, όταν ο λογαριασμός της επιτροπής στο twitter αναδημοσίευσε την εξής απαξιωτική δήλωσή του: "Για τον Ιωάννη Καποδίστρια, τα πρώτα δημοκρατικά και φιλελεύθερα συντάγματα αποτελούν ξυράφι στα χέρια μικρού παιδιού" [5]. Η αντιφιλελεύθερη παραδοσιοκρατική ιδεολογία του Εθνικού Κυβερνήτου είναι φυσικό να προκαλεί την δυσφορία φιλελευθέρων ευρωπαϊστών, που αδυνατούν να τον εγκιβωτίσουν στην "ορθοδοξία" του ερμηνευτικού καλουπιού τους. Μολαταύτα, ο αντιφιλελεύθερος Καποδίστριας προσέφερε στο αιώνιο ελληνικό έθνος περισσότερα απ' ότι όλοι οι ιδεολογικοί πρόγονοι του Χατζή μαζί. Ας τονισθεί επίσης το γεγονός ότι από το 1453 έως το 1821, δηλαδή και πριν την κατίσχυση του φιλελευθέρου διαφωτισμού, στην Ελλάδα είχαν συντελεσθεί δεκάδες πνιγμένες στο αίμα εξεγέρσεις κατά των Οθωμανών, με εμβληματικότερες το κίνημα του Διονυσίου του Φιλοσόφου (1600-1611) και τα Ορλωφικά (1770-1771).   

   Οι φιλελεύθεροι αρύονται τους ισχυρισμούς των από μία ομάδα συγχρόνων της Επαναστάσεως δυτικοτραφών διανοητών, συνδεδεμένων με το ιδεολογικό ρεύμα που οι φιλόλογοι αποκαλούν "νεοελληνικό διαφωτισμό". Χαρακτηριστικοί εκπρόσωποι αυτού του ρεύματος ήσαν ο Αδαμάντιος Κοραής (ίσως ο επιφανέστερος), ο αφορισμένος από την Εκκλησία Χριστόδουλος Παμπλέκης, ο Ιώσηπος Μοισιόδακας, ο Βενιαμίν Λέσβιος κ.α. Το κύριο μέλημά των ενέκειτο στην εισαγωγή νεωτερικών ιδεών του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επαναστάσεως στον ελλαδικό χώρο. Αρκετοί εξ αυτών διήγαν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής των στην δυτική Ευρώπη ("Εσπερία"), όπου επηρεάσθηκαν από τις μόδες της εποχής, έχοντας αποξενωθεί από την νοοτροπία των ελληνικών κοινοτήτων και την βυζαντινή ανθρωπολογική παράδοση, την οποίαν οι Γάλλοι "διαφωτιστές" θεωρούσαν λόγω προκαταλήψεως σκοταδιστική. Ο Κοραής, ειδικότερα, διετύπωσε την θεωρία της "μετακενώσεως", σύμφωνα με την οποίαν οι αρχαίοι Έλληνες είχαν μεταλαμπαδεύσει τα "φώτα του πολιτισμού" τους στην Δύση, χάνοντάς τα οι ίδιοι. Τώρα έπρεπε να τα παραλάβουν πίσω με τόκους, ωσάν αντιδάνειο! Τουτέστιν, πίστευε ότι ο Ηράκλειος, ο Βασίλειος Β΄ και ο Κολοκοτρώνης ήσαν απολίτιστοι. Όμως η αρχαιολατρία του μηρυκάζοντος Κοραή ήταν ψευδεπίγραφη, διότι έβλεπε την αρχαιότητα μέσα από τα μάτια των Γάλλων, οι οποίοι απλώς αναζητούσαν μια ιστορική ρίζα για να εναποθέσουν τα καινοφανή τους νεωτερικά ιδεολογήματα. Ο φιλόσοφος Spengler αργότερα θα ονομάτιζε "ψευδομόρφωση" τέτοιες απόπειρες των δυτικών νεωτεριστών να ανεύρουν αρχαιοφανείς μανδύες για την επένδυση των βαθιά ριζοσπαστικών και αντιπαραδοσιακών τους θέσεων.  

Το πόσο νόθος ήταν ο πατριωτισμός του Κοραή διαφαίνεται στον πόθο του περί συζεύξεως των Ελλήνων με τους Γάλλους (μήπως και "ανεβαθμίζοντο" πολιτιστικά). Ο ίδιος έγραψε στο "Άσμα Πολεμιστήριον":

"Ὅταν ἔχωμεν τοὺς Γάλλους, τὶς ἡ χρεία ἀπὸ ἄλλους; Γάλλοι καὶ Γραικοὶ δεμένοι, μὲ φιλίαν ἑνωμένοι, δὲν εἶναι Γραικοὶ ἢ Γάλλοι, ἀλλ' ἕν ἔθνος Γραικογάλλοι. Kράζοντες, «Ἀφανισθήτω, κ' ἐκ τῆς γῆς ἐξαλειφθήτω ἡ κατάρατος δουλεία! ZHTΩ H EΛEYΘEPIA!»"[6]. 

   Σε αυτό το σημείο, ο Κοραής πράγματι συγχέει την πολιτική-ταξική χειραφέτηση των Γάλλων αστών με την λαχτάρα εθνικής αυτοδιαθέσεως των Χριστιανών Ελλήνων, οι οποίοι ακόμη ονειρεύοντο -όπως μαρτυρούν οι θρύλοι περί μαρμαρωμένου βασιλιά- την Βασιλεύουσα Κωνσταντινούπολη. Ο νεωτερικός αστικός εθνικισμός, που όντως γεννήθηκε στην Γαλλική Επανάσταση ως αντίδραση στις παραδοσιακές αυτοκρατορίες, όριζε το "έθνος" σαν μία τρόπον τινά νομική σύμβαση μεταξύ των ατόμων της χώρας ταυτίζοντάς το με το νεωτερικό κράτος και, στηριζόμενος στις ατομιστικές ιδέες των Εγκυκλοπαιδιστών, δεν ηδύνατο να ταυτισθεί εύκολα με το όραμα των κοινοτικώς οργανωμένων Ρωμιών-Ελλήνων, παρά τις προσδοκίες του Κοραή. 

   Η αρχαιογνωσία του Κοραή, όπως και των ομογαλάκτων του "διαφωτιστών", περιοριζόταν στην κλασική εποχή και συγκεκριμένα στην δημοκρατική Αθήνα (της οποίας η συμμετοχική δημοκρατία απείχε παρασάγγας από τις αρχές του προσφιλούς του αστικού κοινοβουλευτισμού). Το ψευδεπίγραφον αυτής της αρχαιογνωσίας διαφαίνεται στο έργο του "Στοχασμοί του Κρίτωνος" (1819), στο οποίο δεν αναγνωρίζει ως Έλληνες τους Μακεδόνες και τους Βυζαντινούς, επειδή κατά την γνώμη των δυτικών δεν ήσαν δημοκράτες:   

"Τὸ ἔθνος εἶναι πτῶμα σπαραττόμενον ἀπὸ κόρακας, ἀπέθανεν ἡ πατρίς. {...} Ὅλην του τὴν ἀρετὴν τοῦ ἀφαίρεσεν ἡ δουλεία. Ἰδοὺ ἡ ζωγραφία μας, ἀφ’ ὅτου μᾶς ἐπάτησεν ὁ Φίλιππος, ἕως εἰς τὸ ἔτος 1453. Ἀλλάξαμεν δεσπότας διαφόρους, ἄλαλοι καὶ ἀνόητοι."[7] 

   Θα ήμασταν αφελείς εάν νομίζαμε πως οι εν πολλοίς αθεϊστικοί νεωτερισμοί των δυτικοτραφών λογίων μπορούσαν να μείνουν αναπάντητοι. Η ιδεολογική απάντηση προήλθε από τον κύριο θεσμικό τους αντίπαλο, την Ορθόδοξη Εκκλησία και ειδικότερα το κίνημα των Κολλυβάδων, οι οποίοι ως συνεχιστές του παλαμικού Ησυχασμού, απέναντι στον νομικίστικο δικαιωματισμό των Εγκυκλοπαιδιστών, προέταξαν το ανθρωπολογικό υπόδειγμα και την υψηλή πνευματικότητα της Φιλοκαλίας [8]. Μερικοί αναγνωρίσιμοι φορείς αυτού του κινήματος ήσαν οι Άγιοι Κοσμάς ο Αιτωλός (ένας πραγματικός διαφωτιστής του γένους, που ίδρυσε 200 σχολεία ανά την Ελλάδα), Νικόδημος ο Αγιορείτης, Μακάριος Νοταράς, Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης και Αθανάσιος Πάριος. Δεν εξέλιπαν και οι εκπρόσωποι του κινήματος που πέρασαν στο άλλο άκρο, υιοθετούντες κριτική στάση έναντι των φιλοσοφικών κατακτήσεων του αρχαιοελληνικού πνεύματος [9] και προτιμώντες τον όρο "Γένος Ρωμιών" ως αυτοπροσδιορισμό αντί της λέξεως "Έλλην" (καθώς επέμεναν στην εθνολογικώς άστοχη πρωτοβυζαντινή συνήθεια του θρησκειολογικού ορισμού της λέξεως "Έλλην"). Ωστὀσο, πολλοί παρεδέχθησαν την διαλεκτική συγγένεια μεταξύ των ψυχωφελών ιδεών της αρχαίας φιλοσοφίας και της χριστιανικής διδαχής [10]. 

   Όσοι Έλληνες είχαν επηρεασθεί από την δυτική σκέψη αποσκοπούσαν στην δημιουργία ενός ανεξαρτήτου κράτους-έθνους δυτικού τύπου, το οποίο μοιραία θα περιοριζόταν σε μια μικρή γεωγραφική έκταση του μείζονος ελληνισμού. Στον αντίποδα, οι θιασώτες της ελληνορθοδόξου παραδόσεως, της "ρωμιοσύνης", ηναντιούντο στην προοπτική ενός μικρού δυτικοτρόπου κρατιδίου, προσβλέποντες στην αναίμακτη αναγέννηση της βυζαντινής αυτοκρατορίας μέσα από την κατάληψη των δομών της παρηκμασμένης οθωμανικής. Η φιλοδοξία περί στοχευμένης διεισδύσεως σε θεσμούς και αξιώματα, προκειμένου το κράτος να πέσει σαν ώριμος καρπός στα χέρια των Ρωμιών, δεν ήταν ουτοπική. Μετά την συνθήκη Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774), δια της χρήσεως ρωσικής σημαίας, ο εμπορικός στόλος των Ελλήνων πλοιοκτητών έγινε ο πλέον δραστήριος της Μεσογείου, ενώ γενικότερα το εμπόριο στην οθωμανική, την ρωσική και την αυστριακή αυτοκρατορία ελεγχόταν σε μεγάλο βαθμό από επιφανείς εκπροσώπους των εκεί ελληνικών παροικιών. Κατά συνέπεια, η υλική και πολιτισμική ισχύς του αποδήμου ελληνισμού τότε ήταν σημαντικά μεγαλύτερη απ' ότι νομίζουμε σήμερα και εκ των πραγμάτων μεγαλύτερη της αντίστοιχης σημερινής. Άξιο σχετικής αναφοράς κρίνεται το μεγαλόπνοο πλην αποτυχόν "Μερικόν Σχέδιον" της Φιλικής Εταιρείας, το οποίο προέβλεπε την πυρπόληση του οθωμανικού στόλου στον Βόσπορο, την σύλληψη του σουλτάνου και την κατάληψη της Κωνσταντινουπόλεως [11]. Υπήρξαν, εξεναντίας, και παραδείγματα μεγαλοσχημόνων ρωμιοσυνιστών που στον δημόσιο λόγο τους αντετάχθησαν στο ενδεχόμενο ελληνικής εξεγέρσεως, υπέρ μίας συμμορφώσεως προς το οθωμανικό Ντοβλέτι, αλλά αυτοί συνηντώντο κατά κανόνα σε πολιτικώς ευαίσθητες θέσεις υποκείμενες στο "μαστίγιο και το καρότο" της Υψηλής Πύλης. Ετούτοι επομένως δρούσαν σαν "γραφείο τύπου" [12]. Η μαζική συμπαράσταση απλών κληρικών στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα αποδεικνύει του λόγου το αληθές.         

   Στην πραγματικότητα, όμως, δεν έχει τόση σημασία τί λεγόταν από κάποιους διανοουμένους σε καλλωπισμένες καφετέριες του Παρισιού ή σε συνόδους του Φαναρίου· η ιστορία δεν γράφηκε από εκείνους. Ας διερωτηθούμε λοιπόν τί πίστευαν οι πρωταγωνιστές της Επαναστάσεως. Ο επικεφαλής της Φιλικής Εταιρείας Αλέξανδρος Υψηλάντης, στην επαναστατική προκήρυξή του της 24ης Φεβρουαρίου 1821 με τίτλο "Μάχου ὑπὲρ Πίστεως καὶ Πατρίδος", δηλώνει ότι: 

"Εἶναι καιρὸς νὰ ἀποτινάξωμεν τὸν ἀφόρητον τοῦτον ζυγόν, νὰ ἐλευθερώσωμεν τὴν πατρίδα, νὰ κρημνίσωμεν ἀπὸ τὰ νέφη τὴν ἡμισέληνον, διὰ νὰ ὑψώσωμεν τὸ σημεῖον, δι' οὗ πάντοτε νικῶμεν, λέγω τὸν Σταυρόν, καὶ οὕτω νὰ ἐκδικήσωμεν τὴν πατρίδα καὶ τὴν ὀρθόδοξον ἡμῶν πίστιν ἀπὸ τὴν ἀσεβῆ τῶν ἀσεβῶν καταφρόνησιν." [13] 

Τούτη η προκήρυξη, μολονότι περιέχει στοιχεία που μπορούν να χαρακτηρισθούν πολιτικώς φιλελεύθερα -όπως και εν γένει οι πρακτικές της Φιλικής Εταιρείας, διίσταται ξεκάθαρα ως προς το θρησκευτικό ύφος της από νεωτερικές έννοιες της Γαλλικής Επαναστάσεως όπως το κοσμικό κράτος, ο ντεϊσμός, ο σεκιουλαρισμός κ.τ.λ. 

Η δε ψυχή της Εθνεγερσίας, ο Γέρος του Μοριά και Αρχιστράτηγος των Ελλήνων Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, σε συνομιλία του με τον επιτετραμμένο της αγγλικής κυβερνήσεως Χάμιλτον, ανέφερε τα εξής:

"Ἡ ἐπανάστασις ἡ ἐδική μας δὲν ὁμοιάζει μὲ καμμίαν ἀπ' ὅσαις γίνονται τὴν σήμερον εἰς τὴν Εὐρώπην. Τῆς Εὐρώπης αἱ ἐπαναστάσεις ἐναντίον τῶν διοικήσεων των εἶναι ἐμφύλιος πόλεμος· ὁ ἐδικός μας πόλεμος ἦτον ὁ πλέον δίκαιος, ἦτον ἔθνος μὲ ἄλλον ἔθνος, ἦτον μὲ ἕνα λαὸν ὁποῦ ποτὲ δὲν ἠθέλησε νὰ ἀναγνωρισθῇ ὡς τοιοῦτος, οὔτε νὰ ὁρκισθῇ, παρὰ μόνον ὅ,τι ἔκαμνε ἡ βία· οὔτε ὁ Σουλτάνος ἠθέλησε ποτὲ νὰ θεωρήσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὡς λαόν, ἀλλ' ὡς σκλάβους. Μιὰν φορὰν, ὅταν ἐπήραμεν τὸ Ναύπλιον ἦλθε ὁ Ἄμιλτον νὰ μὲ ἰδῇ· μοῦ εἶπε ὅτι πρέπει οἱ Ἕλληνες νὰ ζητήσουν συμβιβασμόν, καὶ ἡ Ἀγγλία νὰ μεσιτεύσῃ· ἐγὼ τοῦ ἀπεκρίθηκα, ὅτι αὐτὸ δὲν γίνεται ποτέ· ἐλευθερία ἢ θάνατος· ἐμεῖς Καπετὰν Ἄμιλτον ποτὲ συμβιβασμὸν δὲν ἐκάμαμεν μὲ τοὺς Τούρκους· ἄλλους ἔκοψε, ἄλλους ἐσκλάβωσε μὲ τὸ σπαθὶ καὶ ἄλλοι, καθὼς ἐμεῖς, ἐζούσαμεν ἐλεύθεροι ἀπὸ γεννεὰ εἱς γεννεά· ὁ Βασιλεύς μας [σ.σ. εννοεί τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο] ἐσκοτώθη, καμμία συνθήκη δὲν ἔκαμε· ἡ φρουρά του εἶχεν παντοτεινὸν πόλεμον μὲ τοὺς Τούρκους καὶ δύο φρούρια ἦτον πάντοτε ἀνυπότακτα· -μὲ εἶπε, ποία εἶναι ἡ βασιλικὴ φρουρά του, ποῖα εἶναι τὰ φρούρια· -ἡ φρουρὰ τοῦ Βασιλέως μας εἶναι οἱ λεγόμενοι Κλέφται, τὰ φρούρια ἡ Μάνη καὶ τὸ Σοῦλι καὶ τὰ βουνὰ· ἔτζι δὲν μὲ ὡμίλησε πλέον. Ὁ κόσμος μᾶς ἔλεγε τρελούς· ἡμεῖς ἄν δὲν εἴμεθα τρελοί, δὲν ἐκάναμεν τὴν ἐπανάστασιν {...} " [14] 

  Η παραδοσιοκρατική αντίληψη των επαναστατημένων Ελλήνων επηρέασε ακόμη και την έκβαση των πολιτικών Εθνοσυνελεύσεων και των συνταγμάτων τους, παρά την δεδομένη φιλελεύθερη διάσταση των τελευταίων (ιδίως του τελευταίου χρονικά συντάγματος της Τροιζήνης, το οποίο ο Καποδίστριας κατήργησε άμα τη αφίξει του). Το "Προσωρινόν Πολίτευμα τῆς Ἑλλάδος" που θέσπισε η Α΄ Εθνοσυνέλευσις της Επιδαύρου, "ἐνώπιον Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων", διακηρύττει την πολιτική ανεξαρτησία του Ελληνικού Έθνους "ἐν ὀνόματι τῆς Ἁγίας καὶ Ἀδιαιρέτου Τριάδος" [15]. Βάσει όλων αυτών των δεδομένων, λοιπόν, συνάγεται αβίαστα το συμπέρασμα ότι η Επανάσταση του 1821 διέπετο από χαρακτήρα πρωτίστως εθνικό και θρησκευτικό. Οι πολιτικές ιδεολογίες επιμέρους προσωπικοτήτων, που δεν άγγιζαν την πλειοψηφία των αγωνισαμένων, είχαν δευτερεύοντα αν όχι τριτεύοντα ρόλο στην υποκίνηση εκείνων. Οι πράξεις τέτοιων προσωπικοτήτων (π.χ. του Α.Μαυροκορδάτου), ωσαύτως, εξηρτώντο και από τις πολιτικές συνδιαλλαγές των με Μεγάλες Δυνάμεις και μυστικές εταιρείες (π.χ. τεκτονικές στοές). 

   Ένας από τους λόγους, ένεκεν των οποίων η Α΄ Εθνοσυνέλευση απέρριψε τα σύμβολα της Φιλικής Εταιρείας [16] και ο Κολοκοτρώνης δεν υπεστήριξε τον Δημήτριο Υψηλάντη, ήταν ο φόβος συσχετισμού της επαναστάσεως με ριζοσπαστικά φιλελεύθερα κινήματα της Ευρώπης όπως οι Ιακωβίνοι και οι Καρμπονάροι. Η Φιλική Εταιρεία χαρακτηριζόταν τόσο από παραδοσιακά όσο και από νεωτερικά στοιχεία, αλλά η συνωμοτική-τεκτονική δομή της ήταν αρκετή για να εγείρει αυτόν τον συνειρμό.  Άλλωστε, οι συντηρητικές φωνές της "Ιεράς Συμμαχίας" (π.χ. ο Αυστριακός φον Μέττερνιχ), επιθυμούσες την διατήρηση του γεωπολιτικού status quo της Ευρώπης, ακόμη και τον Καποδίστρια επεχείρησαν να συσχετίσουν με αυτά τα κινήματα. Για τον ίδιο λόγο, τον Ιούνιο του 1821 ο Κολοκοτρώνης υπερασπίσθηκε τους προεστούς στα Βέρβενα, όταν κατόπιν συγκρούσεώς των με τον Δ.Υψηλάντη κινήθηκε απειλητικά εναντίον των ένας όχλος. Ας επισημανθεί ότι μέχρι τότε ο Κολοκοτρώνης διέκειτο φιλικά έναντι του Υψηλάντη. Συγκεκριμένα, είπε στους αντιδρώντες υποστηρικτές εκείνου [17]:

"Διατὶ θέλομεν τὸν χαϋμό μας μονάχοι μας; ἡμεὶς ἐσηκώσαμε τὰ ἅρματα διὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἔτζι ἀκουσθήκαμεν εἰς τὴν Εὐρώπη, ὅτι σηκωθήκαμεν οἱ Ἕλληνες διὰ τοὺς Τυράννους, καὶ στέκεται ὅλη ἡ Εὐρώπη νὰ ἰδῇ τί πρᾶγμα εἶναι τοῦτο. Οἱ Τούρκοι ὅλοι εἶναι ἀκόμη ἀπείραγοι εἰς τὰ Κάστρα καὶ εἰς ταὶς χώραις, καὶ ἡμεῖς εἰς τὰ βουνά, καὶ ἄν σκοτώσωμεν τοὺς προεστοὺς θὰ εἰποῦν οἱ Βασιλεῖς, ὅτι τοῦτοι δὲν ἐσηκώθησαν διὰ τὴν ἐλευθερίαν, ἀλλὰ διὰ νὰ σκοτωθοῦν συνατοίτους, καὶ εἶναι κακοὶ ἄνθρωποι, Καρβονάροι, καὶ τότε εἰμποροῦν οἱ Βασιλεῖς νὰ βοηθήσουν τὸν Τοῦρκο καὶ νὰ λάβωμεν ζυγὸν βαρύτερον ἀπὸ ἐκεῖνον ὀποῦ εἴχαμε."

   Στην Γ΄ Εθνοσυνέλευσιν της Τροιζήνης, απεφασίσθη η ανάθεση της ηγεσίας του εκκολαπτομένου κράτους στον διαπρέψαντα εν Ευρώπη πολιτικό Ιωάννη Καποδίστρια. Ο Εθνικός Κυβερνήτης Καποδίστριας έχει χαρακτηρισθεί από δυτικοτραφείς φιλελευθέρους (συγχρόνους του και σημερινούς) σαν αυταρχικός δικτάτορας, επειδή θέλησε να περιορίσει τις παρασιτικές φιλοδοξίες της ολιγαρχίας, τοπικών αρχόντων και επιδόξων δυτικοτραφών πολιτικάντηδων. Ωστόσο, σε αντίθεση με τους Ευρωπαίους διαδόχους του, δεν φάνηκε διατεθειμένος να καταπατήσει την γνήσια και ήδη υφιστάμενη προνεωτερική δημοκρατική παράδοση των ελληνικών κοινοτήτων. Ο σεβασμός αυτός προς την κοινοτική αυτοδιάθεση διαφαίνεται και στο αποκεντρωτικό σύνταγμα της Ελβετίας, που είχε εκπονήσει ο ίδιος, χωρίς να αφουγκράζεται παράλληλα και τις αντιπαραδοσιακές θέσεις της Γαλλικής επαναστάσεως. Το 1831 ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε υπό την συνέργεια των Μεγάλων Δυνάμεων, αφού έθεσε το συμφέρον του λαού του υπεράνω της βουλήσεως εκείνων. Εν συνεχεία, αυτές οι Δυνάμεις φύτεψαν στην Ελλάδα ένα γερμανικό απολυταρχικό καθεστώς, το οποίο διεμόρφωσε τις δομές της πολιτείας σύμφωνα με τα ξενικά πρότυπα του δυτικού έθνους-κράτους. Συμπτωματικά, το νέο κράτος θα περιόριζε την Ελλάδα στα σύνορα που θεωρούσε δέοντα ο Κοραής. Οι Έλληνες ουδέποτε εξέφρασαν συναίνεση με αυτό το κράτος, το οποίο ακόμη και σήμερα το αντιμετωπίζουν με την καχυποψία δια της οποίας αντιμετώπιζαν και το οθωμανικό κάποτε. Γιατί αυτό το εισέτι δυτικόδουλο κράτος, καίπερ υιοθέτησε πιο φιλελεύθερη μορφή μεταγενέστερα, παρέμεινε μία κλειστή σπείρα προσφιλών στις Δυνάμεις "Φαναριωτών", που πάντοτε ακολουθούσε το παράδειγμα του Κοραή. Στις ζοφερές ημέρες που διανύουμε, με την λάμψη του μείζονος Ελληνισμού να έχει σβήσει προ πολλού, απειλείται σοβαρά το μέλλον και η ύπαρξη του εγχωρίου ελληνισμού. 200 χρόνια μετά, ένα ερώτημα εξακολουθεί να ταλανίζει την σκέψη μας: Πώς μπορεί να ολοκληρωθεί η Εθνεγερσία;    

 

Παραπομπές

1)  Βλ. την κριτική του Ζέβγου στο τεύχος Νοεμβρίου του 1933 της "Κομμουνιστικής Επιθεώρησης" με τίτλο "Ο Γ. Κορδάτος σαν ιστορικός της επανάστασης του 1821". Ο Ζέβγος έφθασε στο σημείο να αποκαλέσει τον Κορδάτο "ιστορικό της μπουρζουαζίας". Το 1927, το ΚΚΕ διέγραψε το πρώην ηγετικό στέλεχος Κορδάτο από την λίστα των μελών του.

2)  "{...} Τέλος πάντων ὁρκίζομαι εἰς Σέ, ὦ ἱερὰ πλὴν τρισαθλία πατρίς μου. Ὁρκίζομαι εἰς τὰς πολυχρονίους βασάνους σου. Ὁρκίζομαι εἰς τὰ πικρὰ δάκρυα, τὰ ὁποῖα ἔχυσαν καὶ χύνουν τὰ ταλαίπωρα τέκνα σου, εἰς τὰ ἰδικά μου δάκρυα, τὰ ὁποῖα εἰς ταύτην τὴν στιγμήν, καὶ εἰς τὴν μέλλουσαν ἐλευθερίαν τῶν ὁμογενῶν μου, ὅτι ἀφιερώνομαι ὅλως εἰς ἐσέ, ὅτι εἰς τὸ ἑξῆς θέλει εἶσαι ἡ αἰτία καὶ ὁ σκοπὸς τῶν διαλογισμῶν μου. {...}" Βλ. Δ.Κ. Σακελλαροπούλου, "Απόλλων: Μηνιαῖον περιοδικὸν σύγγραμμα" Τόμ.Β΄, Τυπογραφεῖον "Παλαμήδης", Ἐν Πειραιεῖ 1885, σελ.211. 

3)  Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, "Διήγησις συμβάντων τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς ἀπὸ τὰ 1770 ἕως τὰ 1836", Τύποις Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, Ἀθήνησιν 1846, σελ.λ΄. 

4)  Αριστείδης Χατζής, "Η Φιλελεύθερη Επανάσταση", Καθημερινή 14/3/2021 (https://www.kathimerini.gr/opinion/561294184/i-fileleytheri-epanastasi/). 

5)  Twitter: Greece 2021 (@Greece_2021), 4/5/2020: https://twitter.com/Greece_2021/status/1257311084781793280. 

6)  Πρόκειται για απόσπασμα της Θ΄ στροφής από το ποίημα "Ἆσμα Πολεμιστήριον τῶν ἐν Αἰγύπτω περὶ ἐλευθερίας μαχομένων Ἐλλήνων" που έγραψε ο Αδαμάντιος Κοραής το 1800 (έκδοση Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, 1983, σελ.11). Αναφέρεται στους Έλληνες εθελοντές (των οποίων την ιδεολογική σύνθεση και κατάρτιση δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια) που κατετάγησαν στον στρατό του Ναπολέοντος, ευελπιστώντας ότι εκείνος θα μπορούσε να απελευθερώσει και την Ελλάδα από τους Οθωμανούς, μετά των οποίων ευρίσκετο σε εμπόλεμο κατάσταση.  

7)  Αδαμάντιος Κοραής, "Στοχασμοί τοῦ Κρίτωνος", ἐκ τῆς τυπογραφείας Φιρμίνου Διδότου, Παρίσι 1819 (ανακτήθηκε από Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών, anemi.lib.uoc.gr), σελ.4-5. 

8)  Η Φιλοκαλία αποτελεί συλλογή κειμένων εκκλησιαστικών πατέρων ησυχαστικής παραδόσεως από τον 4ο έως τον 10ο αιώνα, την οποία επιμελήθηκαν οι Άγιοι Νικόδημος ο Αγιορείτης και Μακάριος Νοταράς. Πραγματεύεται την χριστιανική προσευχή ως μυστικό βίωμα και εν γένει την αφιέρωση της ζωής στον Θεό. 

9)  Βλ. την κριτική του Αθανασίου Παρίου για τους δωδεκαθεϊστές αρχαίους Έλληνες στο έργο "Περὶ τῆς ἀληθοῦς φιλοσοφίας" (Ἀντιφώνησις) του 1802, επανέκδοση από το "Τυπογραφεῖον τοῦ Ἔθνους", Ἑρμούπολις 1866, σελ.10-21.

10)  Αυτήν την διαλεκτική σχέση κατέδειξε πρώτος ο εκκλησιαστικός πατέρας Κλήμης ο Αλεξανδρεύς (150-215 μ.Χ.) στο έργο "Στρωματείς", ενώ αργότερα ο ιερός Αυγουστίνος (354-430), χρησιμοποιώντας την στωικό όρο του "Σπερματικού Λόγου", εξήγησε πώς οι αρχαίοι σοφοί επέτυχαν μία μερική ανεύρεση της αλήθειας του Θεού. 

11)  Στέφανος Παπαδόπουλος, "Το «Σχέδιον Γενικόν» της Φιλικής Εταιρείας και οι επαφές με τους Σέρβους" στο περιοδικό "Μακεδονικά", τεύχ.17, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1977, σελ.42. 

12)  Διασημότερο παράδειγμα αποτελούν οι αφορισμοί που απηύθυνε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ προς τους αγωνιστές του 1821. Ο υιός του οπλαρχηγού Εμμανουήλ Παπά Αναστάσιος, σε επιστολή του προς τον αδελφό του Αθανάσιο, ανέφερε ότι: "τέτοιοι έξορκισμοί δεν εχουν πέραση, γιατί είναι φκιαγμένοι κατά διαταγή του Σουλτάνου" (βλ. Αποστόλου Βακαλοπούλου, "Εμμανουήλ Παπάς, αρχηγός και υπερασπιστής της Μακεδονίας: η ιστορία και το αρχείο της οικογένειάς του", Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου, Θεσσαλονίκη 1981, σελ.194). Είναι εύκολο να υποθέσουμε ότι η άρνηση μίας τέτοιας "κατ΄ οικονομία" πραγματιστικής κινήσεως θα έβαφε τον Βόσπορο κόκκινο, με το αίμα των Ελλήνων της Πόλεως. Άλλωστε, στον Γρηγόριο Ε΄ έχουν καταλογισθεί ακόμη και (φημολογούμενες;) παρασκηνιακές επαφές με μέλη της Φιλικής Εταιρείας (βλ. Ιωάννου Παπαϊωάννου, "Ιστορικές γραμμές" Τόμ.Α΄, Λάρισα 1979).

13)  Ιωάννης Φιλήμων, "Δοκίμιον Ἱστορικὸν περὶ τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως" Τόμ.2, Τύποις Γ.Καρυοφύλλη, Ἀθῆναι 1859, σελ.81. 

14)  Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ό.π., σελ.190-191. 

15)  Προσωρινὸν Πολίτευμα τῆς Ἑλλάδος καὶ σχέδιον ὀργανισμοῦ τῶν ἐπαρχιῶν αὐτῆς, Ἐπίδαυρος 1822. Ανακτήθηκε από την ψηφιακή βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων (library.parliament.gr).

16)  Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμ.12. Εκδοτική Αθηνών 2000, σελ.215. 

17)  Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ό.π., σελ.75. 

 

Σημείωση "φ": Υπεύθυνος για το άρθρο είναι αποκλειστικά ο αρθρογράφος. Οι θέσεις του είναι προσωπικές και τίθενται σε δημόσιο διάλογο σε πνεύμα ελευθερίας.

 

Συνέχεια με το πέμπτο και τελευταίο μέρος της μελέτης "Περί Πολιτισμού"

του Κ. Τάταρη

 

Ε. ΕΘΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

            Χρειάζεται ένας «Οδικός Χάρτης» για την παραγωγή πολιτισμού υπό τη φιλοσοφία του Εθνομελλοντισμού. Ένας Χάρτης που κεντρικό του σημείο θα έχει νέους θεσμούς («Επιτροπή Εθνικού Πολιτισμού») και θα λαμβάνει υπ’ όψιν την καθοριστική σημασία Προτύπων που θα είναι κυρίαρχα, χωρίς να είναι αποκλειστικά.

            «Μη σας τρομάζουν οι πολιτισμοί που περάσανε, μη σας τρομάζουν καθόλου. Δεν ήταν τέλειοι. Εσείς θα δημιουργήσετε τον τελειότερο».
Ο Ιωάννης Μεταξάς προς τους φοιτητές του Πανεπιστημίου Αθηνών (σημ. αν θυμάμαι καλά στους φοιτητές Φιλοσοφικής).

α. ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Στο σύγχρονο ελλαδικό κράτος, ο Πολιτισμός δεν είναι, παρά μια ακόμα «γραφειοκρατική δουλειά», αφημένη στην αποκλειστική αρμοδιότητα ενός συγκεκριμένου Υπουργείου, του κατ’ ευφημισμόν «Υπουργείο Πολιτισμού», αλλά και στις προσωπικές ιδιορρυθμίες, εμμονές, απωθημένα κ.τ.λ του κάθε φορά επικεφαλής του συγκεκριμένου Υπουργείου.

            Πέρα από τη διαπίστωση ότι η κυρίαρχη σήμερα «κουλτούρα» - που υλοποιείται και μέσω του συγκεκριμένου Υπουργείου – είναι αφελληνισμένη, ρηχά κοσμοπολίτικη, διαλυτική μέχρι σημείου αποσύνθεσης, σ’ ένα Κράτος με συνείδηση του εαυτού του, δηλαδή ότι είναι φορέας μιας ιστορικής αποστολής, ο Εθνικός Πολιτισμός όπως και η Εθνική Ασφάλεια, δεν θεωρούνται γραφειοκρατικές υποθέσεις συγκεκριμένων Υπουργείων.

Σ’ ένα Κράτος που σέβεται στοιχειωδώς τον εαυτό του, όπως θα υπάρχει η Επιτροπή Εθνικής Ασφαλείας, της οποίας θα προΐσταται ο Πρωθυπουργός (ή Κυβερνήτης), διϋπουργική και όχι μόνον, αλλά και με συμμετοχή ξεχωριστών ατόμων, που θα ασχολείται με την εθνική και κοινωνική συνοχή, την πρόληψη και αντιμετώπιση κινδύνων, τον χειρισμό καταστάσεων «έκτακτης ανάγκης», την Παλλαϊκή Άμυνα, την Πολιτοφυλακή (κλπ), έτσι θα υπάρχει και η Επιτροπή Εθνικού Πολιτισμού, η οποία θα δίνει τις κατευθυντήριες γραμμές και θα παίρνει αποφάσεις τις οποίες θα υλοποιεί – ως εκτελεστικό όργανο- το Υπουργείο.

            Η επιτροπή αυτή- της οποίας θα προΐσταται ο Υπουργός Πολιτισμού, ο οποίος στη συνέχεια θα ενημερώνει τον Πρόεδρο η Κυβερνήτη- θα έχει ως μέλη της εκπροσώπους και άλλων Υπουργείων (π.χ. Χωροταξίας και Περιβάλλοντος), διότι ο Πολιτισμός αναφέρεται σε πολλούς τομείς, εκπροσώπους των περιφερειών, αλλά – και αυτό είναι σημαντικό – με ιδιαίτερα αυξημένες αρμοδιότητες τους εκπροσώπους της αληθινής πνευματικής αριστοκρατίας που με συγκεκριμένα κριτήρια θα επιλέγουν από ένα ευρύ φάσμα πολιτισμικών δραστηριοτήτων (αρχιτέκτονες και πολεοδόμοι, συγγραφείς, καλλιτέχνες, ποιητές)¹.

Η Επιτροπή θα είναι μόνιμη, θα αντικαταστήσεις την ελιτίστικη «Ακαδημία» που δεν προσφέρει τίποτα ούτε έχει ουσιαστικές αρμοδιότητες και θα έχει ουσιαστικό έργο:

i) Την «επανελληνοποίηση» του περιβάλλοντος, φυσικού και οικιστικού (γι’ αυτό θα συμμετέχει και εκπρόσωπος του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Χωροταξίας», επανελληνοποίηση με τρόπο που να παράγει πολιτισμό (οι σχετικές αποφάσεις θα υλοποιούνται από τα αρμόδια Υπουργεία), που σημαίνει την επανάκτηση της ελληνικής χλωρίδας και πανίδας, ήμερης και άγριας², είδη φυτών και ράτσες ζώων (ελληνικός ποιμενικός, αλογάκια της Σκύρου κλπ) και πως θα επιτευχθεί η αρμονία φυσικού-οικιστικού περιβάλλοντος.
Στις σημερινές δυστοπικές μεγαλουπόλεις μόνο οι Ορθόδοξες εκκλησίες κοσμούν το περιβάλλον και μόνο σε ελάχιστα μέρη διασώθηκε η ντόπια αρχιτεκτονική (π.χ Κυκλάδες).

ii) Την ανάδειξη του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού σε πρόταση τέχνης, αλλά και η αναζήτηση νέων ρευμάτων και τεχνοτροπιών.

iii) Το βασικό όμως είναι ότι στην Επιτροπή, πέρα από τους «τεχνοκράτες» θα συμμετέχουν οι δημιουργοί – η αριστοκρατία – αρχιτέκτονες, μουσικοί, ποιητές, ζωγράφοι κ.λ.π που από μεμονωμένα και, ουσιαστικά, αδρανοποιημένα άτομα θα πολλαπλασιάσουν την ισχύ τους ως «συλλογικό» σώμα και με τη βοήθεια των τεχνοκρατών θα υλοποιούν τα προσωπικά τους οράματα ως «προτάσεις ζωής» στην εθνική κοινωνία. Οι μεμονωμένες προσπάθειες των αρίστων όσο ουσιαστικές κι αν είναι δεν έχουν μακροημέρευση εάν δεν λειτουργούν για όλη την κοινωνία ως κατευθυντήριες γραμμές εκπορευόμενες από ένα συλλογικό σχήμα³ και στηριζόμενες από το Υπουργείο που τις εφαρμόζει. Έτσι θα σχηματιστεί μια «συλλογική αριστοκρατία» με συνείδηση ιστορικής αποστολής˙ ως προς τα ποιοτικά χαρακτηριστικά όσων θα την αποτελούν, τα επισήμανε αρκετά νωρίς ο Ίων Δραγούμης⁴.

iv) Η Επιτροπή αυτή θα λειτουργεί τόσο «συγκεντρωτικά», όσο και «αποκεντρωτικά». Συγκεντρωτικά ως προς τα κυρίαρχα πρότυπα σε κεντρικό επίπεδο αλλά και αποκεντρωτικά, τόσο ως προς το πως «το πολιτισμικό προϊόν» θα διαχέεται στις περιφέρειες, κι εν συνεχεία, στις κοινότητες, αλλά και ως προς το πως οι ίδιες οι Περιφέρειες θα προτείνουν και θα ζητούν στήριξη για την υλοποίηση των δικών τους δημιουργικών πρωτοβουλιών. Ο πολιτισμός πρέπει να γίνει στοιχείο καθημερινότητας για τον Έλληνα πολίτη. Η ελληνική όπερα, για παράδειγμα, να γίνει προσιτή (όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, στην Ουγγαρία που είναι «λαϊκό θέαμα»). Η «θεατρική βραδιά» επιλογή εξόδου, αλλά και στο καθημερινό πρόγραμμα της τηλεόρασης, η «είσοδος» σε μία έκθεση ζωγραφικής ή συναυλίας ως κάτι αυτονόητο. Η Επιτροπή με πρωτοβουλίες και ενέργειές της θα «ασκεί» καθημερινά τον Έλληνα πολίτη στην πολιτιστική δραστηριότητα όχι μόνο ως θεατή, αλλά και ως δυνάμει δημιουργό.

β) ΚΥΡΙΑΡΧΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ

            Το Οργανικό Κράτος, και σε θέματα Πολιτισμού, διαφοροποιείται βασικά τόσο απέναντι στο αστικό κράτος (φιλελευθεροσυντηρητικό, σοσιαλδημοκρατικό, σοσιαλφιλελεύθερο), όσο και απέναντι στο ολοκληρωτικό κράτος ξένου τύπου (εθνικοσοσιαλιστικό, κομμουνιστικό).

            Στην πρώτη περίπτωση στο αστικό κράτος, επικρατεί ένας απόλυτος «πολιτιστικός σχετικισμός», δηλαδή ο απόλυτος υποκειμενισμός τόσο ως προς την έννοια «του δημιουργού», όσο και ως προς αυτήν του «πολιτιστικού προϊόντος». Τα πάντα είναι σχετικά, κανένα πρότυπο δεν νοηματοδοτεί μια αποστολή ιστορικότητας και δημιουργίας, μια συνολική πρόταση ζωής, ως «νόημα ύπαρξης».

            Αποτέλεσμα: Κυριαρχούν είτε οι ψευδοελίτ του πολιτισμού, «οι λίγοι και εκλεκτοί», τα «σαλόνια της πολιτιστικής μπουρζουαζίας» είτε η «παρακμή» ως αντίδραση, «η κουλτούρα της αποδόμησης» που σήμερα είναι και η κυρίαρχη κουλτούρα. Υπάρχουν, βεβαίως, όχι σπάνιες περιπτώσεις που «η μπουρζουαζία της διανίοσης» ανοίγει τα σαλόνια της στους εκπροσώπους «της κουλτούρας της αποδόμησης» γιατί της λείπουν το… προοδευτικό πρόσημα και η διανοητική ελευθεριότητα. Ο μέγας Ντοστογιέφσκι στους «Δαιμονισμένους» του περιέγραφε αριστοτεχνικά πως η δυτικίζουσα διανοητική ψευδοελίτ της εποχής γοητεύονταν όταν «οι μηδενιστές», (ιδεολογικοί πρόγονοι των σημερινών αναρχομηδενιστών), παρίσταντο στις φιλολογικές και κοσμικές εκδηλώσεις της.

            Στο ολοκληρωτικό κράτος, από την άλλη, υφίσταται μια αντίφαση: από τη μία επιδιώκεται η ενεργοποίηση του λαού και στον πολιτισμό, το ολοκληρωτικό κράτος επιδιώκει την επί 24ώρου βάσεως κινητοποίηση του λαού σε όλους τους τομείς της δημόσιας σφαίρας- υπό τις δικές του βεβαίως, κατευθύνσεις και προστάγματα- σε αντίθεση με την αστική-συντηρητική δικτατορία (τύπου Πινοσέτ) που επιθυμεί την παθητικότητα και αδράνεια), από την άλλη αυτή η ενεργοποίηση εξαντλείται σ’ ένα όχι απλώς κυρίαρχο αλλά αποκλειστικό πολιτιστικό πρότυπο, περιορισμένης θεματολογίας⁵ και όλα τα υπόλοιπα καλλιτεχνικά ρεύματα, τάσεις, προσωπικές ανησυχίες δημιουργών δαιμονοποιούνται είτε ως «αντιεπαναστατικά» είτε ως «παρακμιακά» (π.χ. «παράνομη λογοτεχνία»).

            Αποτέλεσμα αυτό του «κλειστού συστήματος σκέψης», φοβικού και γι’ αυτό επιθετικού, είναι τα όντως «παρακμιακά πρότυπα και ρεύματα τέχνης» να ηρωοποιούνται ως διωκόμενα και ως «εναλλακτικά» (εδώ χωρούν πολλά εισαγωγικά) να προκαλούν ένα ευρύτερο ενδιαφέρον ως αντίπαλο δέος σ’ ένα πρότυπο που μπορεί, το επαναλαμβάνουμε, στη σύλληψη του να είναι υγιές και δυναμικό, όμως καταντά στερεοτυπικό, αφυδατωμένο από τους χυμούς της ζωής και γι’ αυτό αυτοαναιρείται.

Στο Οργανικό Κράτος δεν υπάρχουν τέτοιες αγκυλώσεις, γιατί δεν είναι φοβικό και γιατί το ενδιαφέρει «η πολύμορφη, η πλούσια ζωή»⁶, όχι η μουμιοποιημένη ακινησία.

            Στο Οργανικό Κράτος υπάρχουν κυρίαρχα μεν, όχι αποκλειστικά δε, πολιτιστικά πρότυπα.

Συγκεκριμένα:

α) Υπάρχουν περισσότερα του ενός ΚΥΡΙΑΡΧΑ πολιτιστικά πρότυπα με διαφορετική μεταξύ τους φιλοσοφία και τεχνοτροπία, που όμως προβάλλουν ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ πολιτισμικές προτάσεις: Ηρωϊκός ρεαλισμός (με πολύ πιο στέρεο νοηματικό υπόβαθρο και πλουσιότερη θεματολογία από τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό, για παράδειγμα), «μαγικός ρεαλισμός», ελληνικός υπερρεαλισμός κ.ά.

Η ελληνική πρόταση δεν εξαντλείται σε μια μόνο «σχολή». Στη μουσική, για παράδειγμα, η ελληνική όπερα (Καλομοίρης, Σκαλκώτας) περιλαμβάνεται στα «κυρίαρχα πρότυπα».

β) Άλλα κυρίαρχα, άλλο αποκλειστικά. Στο δημόσιο χώρο επικρατούν τα κυρίαρχα πρότυπα, στηρίζονται από το Κράτος, δίνουν κατευθύνσεις, παράγουν νοήματα. Στον ιδιωτικό όμως χώρο θα κινούνται διάφορα ρεύματα και επιλογές, χωρίς λογοκρισία, χωρίς απαγόρευση. Κάποια από τα ρεύματα αυτά θα έχουν κάτι ενδιαφέρον να μας πουν, κάποια θα είναι απλώς παρακμιακά. Δεν έχει σημασία ως προς το δεύτερο. Σημασία έχει μια ολοκληρωμένη πρόταση ζωής που θα επικρατεί στο δημόσιο χώρο και θα στηρίζεται – από εκεί και πέρα κανείς δημιουργός δεν θα «πνίγεται» (όπως γίνεται στον μονολιθικό ολοκληρωτισμό), αλλά και κανείς παρακμιακός δεν θα έχει τη δυνατότητα, χάρη στις «χορηγίες» «φιλότεχνων», να επικρατήσει στο δημόσιο χώρο λόγω πολιτιστικού σχετικισμού (αστισμός).

            Αυτή είναι η ουσιώδης διαφορά τόσο ως προς την αστική αδιαφορία, όσο και προς την ολοκληρωτική καταπίεση.

 

1. Ας φανταστούμε μια Επιτροπή στην οποία θα συμμετείχαν ο Σικελιανός, ο Πικιώνης, ο Τσαρούχης…
2. «Από τις δεντροσειρές δε θα λείπουνε τα δέντρα, μα ούτε και θα ξεριζώνονται δέντρα πανάρχαια για να φυτευθούν με το σωρό οι φοινικιές. Δόξα να’ χη ο Πανάγαθος, φυτρώνουν στα ελληνικά χώματα λογιών λογιών φυτά και δέντρα, που ισκιώνουν καλύτερα από τις χουρμαδιές τον άνθρωπο. Όποιος δήμαρχος δεν τα ξέρει ας σκαρφαλώση στα βουνά να τα μάθη, και όποιος τα περιφρονεί, ας γίνη από δήμαρχος κλητήρας. Μια πικροδάφνη, μια μυρτιά, ένας δρυς, μια αριά ή ένα πεύκο σου υποβάλλει περισσότερον ελληνισμό απ’ όλες τις δογματικές διδασκαλίες μαζεμένες…»

Ίων Δραγούμης: «Ελληνικός Πολιτισμός», ΝΕΑ ΘΕΣΙΣ, ΑΘΗΝΑ 1991

3. «Πολλοί νομίζουν πως με το να απευθύνωνται στο λαό μπορούν να φέρουν τη νεοελληνική άνθιση. Ο λαός όμως δε φωτίζεται με μοναχικές ενέργειες μερικών ατόμων, όσο φωτεινά και αν είναι, χρειάζεται μια αριστοκρατία ολόκληρη για να επηρεαστή ο λαός. Όχι από τα κάτω, παρά από τα πάνω θ’ αρχίσει ο ξαναγεννημός. Ας φωτιστούν οι μορφωμένοι, ας λουστούν στα φέγγερα και διάφανα νερά της λαϊκής ψυχής, ας συνταραχτούν και ας θελήσουν κάτι και ο λαός θα τους ακολουθήση έπειτα»

Ίων Δραγούμης: «Ελληνικός Πολιτισμός», κεφάλαιο «Αριστοκρατία»

Δική μου σημείωση:
Υπήρξαν «ατομικοί δημιουργοί» Σκαλκώτας, Καλομοίρης, αλλά ελληνική όπερα όχι. Υπήρξε ο μεγάλος Τσαρούχης, του οποίου η ζωγραφική, αποτελεί ψηφίδα στο μωσαϊκό του νεοελληνικού Πολιτισμού, αλλά ολοκληρωμένη σχολή ελληνικής ζωγραφικής δεν υπήρξε. Ακόμα και η «Γενιά του ‘30» που λειτουργούσε ως «γενιά» χάθηκε. Γιατί; Γιατί «χρειάζεται μια αριστοκρατία ολόκληρη για να επηρεαστή ο λαός», ένα συλλογικό σώμα που θα δίνει μόνιμα στην κοινωνία κατευθυντήριες γραμμές. Τότε μόνο θα υπάρξει ελληνική όπερα, ελληνική ζωγραφική, εθνική λογοτεχνία…

4. «Δεν ενδιαφέρει αν θα είναι στολισμένοι με τίτλους, με γαλόνια ή με γνωστά ονόματα, δεν ενδιαφέρει αν θα είναι πλούσιοι ή φτωχοί, ούτε αν θα ξέρουν πολλά ή λίγα γράμματα, μα πρέπει δίχως άλλο να είναι ευγενικοί στη σκέψη και στην πράξη…εκείνο όμως που θα γνωρίζουν τέλεια θα είναι οι συνήθειες του τόπου τους, η φιλολογία και ο πολιτισμός, που μεταμόρφωσε τους ανθρώπους της πατρίδας τους, και του έπλασε τέτοιους, που σήμερα είναι… Θα προσπαθούν να γίνωνται καλλίτεροι από τον εαυτό τους, όχι από αγάπη προς το εγώ τους, παρά από επιθυμία να κάμουν το όργανο της μάθησης και της πράξης πιο τέλειο. Όχι εγωλατρεία, μα καλλιέργεια του εαυτού τους επιμονή…» Και κάτι, επίσης, πολύ σημαντικό που ο Δραγούμης αναφέρει: «Και δεν θα φοβούνται τίποτα, ούτε την κοινή γνώμη, που είναι ο τρομερότερος δράκος».
   
   
5. Χαρακτηριστικό παράδειγμα «ο Σοσιαλιστικός ρεαλισμός» στην Πρώην Σοβιετική Ένωση.
   
   
6. Μια ωραία απάντηση του Δραγούμη σε έναν «Επιστημονιστή» της εποχής του: «Έχουμε ο καθένας μας διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες, ψυχολογικά φαινόμενα, φιλοσοφικά συστήματα. Τον Κ. Σκληρό, ας πούμε, τον έχει ρουφήξει η ψιλόλογη επιστήμη, εμένα η πολύμορφη, η πλούσια ζωή». Τόσο η αστική πολυδιάσπαση, όσο και η ολοκληρωτική μονολιθικότητα είναι για μας το ίδιο απορριπτέες.

 

Σημείωση "φ": Υπεύθυνος για το άρθρο είναι αποκλειστικά ο αρθρογράφος. Οι θέσεις του είναι προσωπικές και τίθενται σε δημόσιο διάλογο σε πνεύμα ελευθερίας.

 

 

 

Μία μικρή αποτύπωση του Εθνομάρτυρος  Ρήγα Φεραίου.

Του Β. Μακρυπούλια

 

 

Ο Ρήγας ήταν Θεσσαλός στην καταγωγή, γεννήθηκε μάλιστα στις Φερρές από γονείς ορθοδόξους χριστιανούς. Στη Ζαγορά της Θεσσαλομαγνησίας υπήρξε Ελληνικό σχολείο στο οποίο εμαθήτευσε ο Ρήγας, ήταν μάλιστα τόσο ευφυής και επιμελής ώστε ξεπέρασε ακόμα και αυτόν τον δάσκαλό του τον περίφημο λόγιο Κωνσταντίνο. Ανέπτυξε όμως φιλελεύθερο χαρακτήρα και ιδέες επειδή δεν άντεχε την οθωμανική σκλαβιά, και σε αυτό το σημείο διαφοροποιήθηκε από τους δασκάλους του. Είναι πράγματι σημαντικό να σημειωθεί ότι  ο αέρας ελευθερίας που παρέσυρε το Ρήγα, μάλλον πήγαζε από το βαθύ χαρακτήρα του, τις δυνάμεις του μυαλού του και της ψυχής του, γιατί ο φιλελευθερισμός του ξεπέρασε όσα του δίδαξαν κατά καιρούς οι δάσκαλοί του. Αν και οι εκπαιδευτικές γνωριμίες του κατά καιρούς έπαιξαν σημαντικό ρόλο στο πλάσιμο των ιδεών του και των πράξεών του.

Ας αναφέρουμε το Δημήτριο Καταρτζή Βυζάντιο, ο οποίος σε προχωρημένη ηλικία γνωρίσθηκε με το Ρήγα και ενθουσιάσθηκε από το φρόνημά του. Από αυτόν το σοφό δικαστικό ο Ρήγας διδάχθηκε τη Γαλλική και την Αραβική γλώσσα, εμελέτησε σχετικές πηγές, από αυτόν τον ένθερμο πατριώτη έλαβε φλογερά πράγματι διδάγματα περί της ελευθερίας των Ελλήνων. Πάντως ο Ρήγας έφθασε στη Βλαχία περί το 1790, όταν ηγεμών τοποθετήθηκε ο Μαυρογένης. Μόλις αυτός ο ηγεμόνας έμαθε τα λόγια προσόντα του Ρήγα αμέσως τον προσέλαβε ως γραμματέα του, φαίνεται λοιπόν ότι από τη θέση αυτή ο Ρήγας απέκτησε σαφή άποψη περί των τεκταινομένων στην οθωμανική περιφέρεια και γενικά περί των εξελίξεων στη διεθνή γεωπολιτική σκηνή. Εξάλλου ο ηγεμόνας δεν ήταν τυχαίο πρόσωπο εάν σκεφθεί κανείς ότι ήταν διερμηνέας του οθωμανικού στόλου, του Καπετάν πασά,  με τη μεσιτεία του οποίου έλαβε την πολιτική θέση του στη Βλαχία.

Ο Ρήγας λοιπόν ήταν γνώστης των πολιτικών και γεωπολιτικών πραγμάτων της εποχής του. Φύση όμως ελεύθερη, ρηξικέλευθη, ποτισμένη με μάθηση και γνώση, φαινόταν ότι ήταν δημιουργημένη για εξαιρετικά καινοτόμα πράγματα και καταστάσεις: το παρακάτω περιστατικό φανερώνει όσα εδώ είπαμε: Όταν ξέσπασε ο ρωσοτουρκικός πόλεμος ο Πασβάνογλου με 1200 στρατιώτες πήγε στα μέρη όπου ηγεμόνευε ο Μαυρογένης: Όταν συνέβη ένα άσχημο περιστατικό (ο Πασβάνογλου χαστούκισε το θείο του Μαυρογένη γιατί τον θεώρησε υπεύθυνο για την έλλειψη τροφών) ο Ρήγας δεν υπήκουσε το ηγεμόνα και διέσωσε τον Πασβάνογλου, φανερώνοντας ότι ήταν εκ φύσεως γενναίος και ελεύθερος σε όσα σκεπτόταν και αποφάσιζε.

Ο ηγεμόνας Μαυρογένης εκτελέσθηκε βάναυσα από δήμιο του σουλτάνου, μάλλον ο Ρήγας αντελήφθη την όλη σκηνή την οποία εκμυστηρεύθηκε και στο Χριστόφορο Περραιβό, από αυτό το γεγονός καταλαβαίνουμε ότι το έργο και η ζωή του Ρήγα επηρεάσθηκαν όχι μόνον από πνευματικά και κληρονομικά χαρακτηριστικά αλλά και από πραγματικά γεγονότα όταν ο Ρήγας από κοντά ένοιωσε τη βαναυσότητα των οθωμανών ώστε να ονειρευθεί έναν κόσμο ελεύθερο όπως η Ελληνική του Δημοκρατία.

Όταν λοιπόν οι Ρώσοι εισήλθαν στο Βουκουρέστι διώχνοντας τους τούρκους, ο Ρήγας εγκαταστάθηκε στο Βουκουρέστι και με το σοφό Καταρτζή αφοσιώθηκε στη σύνταξη γεωγραφικών χαρτών. Εκεί τον συνάντησε ο Πασβάνογλου πασάς ο οποίος επισκέφθηκε το Ρήγα με πολλά δώρα ευχαριστώντας τον και πάλι επειδή του έσωσε τη ζωή. Μέσα από το λόγο που του απέδωσε ο Φεραίος μαθαίνουμε πολλά για τη θεολογία του Έλληνος οραματιστού. Συγκεκριμένα ο Ρήγας πίστευε σε ένα κοινό θεό για όλους τους ανθρώπους ώστε όλοι οι άνθρωποι είναι αδελφοί μεατξύ τους. Ο Έλληνας διαφωτιστής πίστευε ότι άσχετα με το επάγγελμα και τις ενασχολήσεις τους οι άνθρωποι θα πρέπει να νοιώθουν παιδιά ενός θεού συναισθανόμενοι κοινή συμπάθεια και ευαρέσκεια. Είναι πάντως χαρακτηριστικό ότι συζητεί για τούρκους και χριστιανούς. Αυτό ίσως εξηγείται από το γεγονός ότι στην εποχή που έζησε ο μεγάλος Επαναστάτης οι περιοχές ήταν χωρισμένες ανάλογα με το θρήσκευμα άρα ήταν χριστιανοί από τη μία μεριά και οι τούρκοι ως κατακτητές από την άλλη. Ίσως προχώρησε σε  τέτοιο διαχωρισμό από το γεγονός ότι πίστευε πώς  εάν εκλείψει ο ισλαμικός φανατισμός από τους τούρκους και τη στιγμή κατά την οποία ο Ελληνικός πολιτειακός ειδικά πολιτισμός είχε ιδρύσει το τουρκικό κράτος να υπήρχε μία προσέγγιση ανάμεσα στα βαλκανικά έθνη.

Στην ομιλία του όμως προς τον Πασβάνογλου ο  Ρήγας αποκαλύπτει και άλλα σημαντικότατα στοιχεία της πολιτικής του θεωρίας. Θεωρεί ότι θα πρέπει να μαζευθούν οι νουνεχείς πασάδες των τούρκων και να συμβάλουν στη συνένωση και ειρηνική συνύπαρξη των πληθυσμών της αυτοκρατορίας, προκειμένου η ζωή για όλους να καλυτερεύσει. Θεωρεί ότι ο σουλτάνος εξέχασε όσα λέγει το κοράνιο για τους λαούς της βίβλου και πιστεύει πώς εάν οι λαοί θυμηθούν όσα τους ενώνουν μπορεί να οδηγηθούν σε μία καλύτερη ζωή. Θεωρούμε ότι με βάση τη μόρφωση του Ρήγα ο σπουδαίος Έλληνας επαναστάτης εστήριξε τα λεγόμενά του αυτά όχι απλά στα μηνύματα του γαλλικού διαφωτισμού. Είμαστε πεπεισμένοι ότι εγνώρισε ότι ο πλατωνισμός και ο αριστοτελισμός του Λόγου, δημιούργησε την βυζαντινή πολιτειολογία η οποία προσέδωσε κρατική οντότητα και στους οθωμανούς. Ας μην λησμονούμε ότι ο Μουράτ στηριζόμενος στους βυζαντινούς δημιούργησε το οθωμανικό συγκεντρωτικό πολιτειακό σύστημα. Άρα ο Ρήγας θεωρεί ότι ήλθε ο καιρός της Ελληνικής έλλογης αποκατάστασης. Οι άνθρωποι μπορούν ενώπιον του Ελληνικού Λόγου, ό οποίος καλύπτει την ύπαρξη, τις φυσικές κατηγορίες, τη συμπαντική κίνηση, τις ανθρώπινες σχέσεις, να θέσουν νέες οικουμενικές βάσεις στη ζωή τους.

Ο Ρήγας έφθασε στη Βιέννη έχοντας κυρίως ως σκοπό του να μεταδώσει τις ιδέες του και να εκδώσει τα έργα του. Αυτή   είναι μία εξαιρετικά σημαντική παρατήρηση, διότι φανερώνει την πνευματική ωριμότητα του οραματιστή και κυρίως το ότι υπήρχε ακροατήριο να τον διαβάσει και να τον ακολουθήσει. Προτίμησε τη Βιέννη λόγω της πνευματικής και οικονομικής λάμψης της. Υπήρχαν πολλοί ομογενείς έμποροι, σπουδαγμένοι νέοι, οι οποίοι εθαύμασαν τις ιδέες του Έλληνος λογίου, ειδικά τους Θούριούς του. Εκεί όπου συγκεντρώνονται άπειρες από τις πολιτικές ιδέες του Ρήγα. Παρουσιάζει εξαιρετικό πολιτικό ενδιαφέρον το σύνολο των στίχων όπου αναφέρει ο διαφωτιστής ότι δεν είναι καλή η αναρχία, δεν είναι πρέπον και σωστό έλλογα όντα να ζούν υπό το καθεστώς της αναρχίας. Μας θυμίζει έντονα την Αντιγόνη του Σοφοκλέους όπου η αναρχία καταρρίπτεται διότι ο άνθρωπος έχει Νού σαν το Θεό να θεσπίσει κοινωνία αγάπης, δημιουργίας και νόμου, εξάλλου ο μεγαλύτερος υμνητής της ευνομουμένης κοινωνίας παραμένει ο Έλλην Σωκράτης, ο αρνούμενος υπό το βλέμμα των Νόμων να δραπετεύσει από τη φυλακή. Ο  Ρήγας στο Θούριό του διαφημίζει το κράτος δικαίου και του νόμου, θεωρεί ανάξιο για τους Έλληνες να ζούν υπό το φόβο του διωγμού και της αναρχίας, διαφημίζει λοιπόν την έλευση της Ελληνικής Πολιτείας, οι Έλληνες πρέπει να αποκτήσουν δικό τους κράτος ώστε αρμονικά και έννομα να συνεχίσουν το ιστορικό τους ταξίδι. Βεβαιότατα η Πατρίδα αντιπροσωπεύει την Οικία όπου  ενυπάρχουν όλοι εκείνοι (Έλληνες και λοιποί μετέχοντες της Ελληνικής Παιδείας και τρόπου ζωής) επίσης εκεί ενυπάρχουν όλες εκείνες οι αξίες των μεγίστων Ελλήνων ανθρωπιστών (σεβασμός, νοητική εξέλιξη, ηθική επάρκεια, ευδαιμονία, αυτάρκεια, ενδελέχεια, πρόοδος)  ώστε η Πατρίδα να αποτελεί εφαλτήριο προόδου και ιστορικής αλλά και πολιτισμικής εξέλιξης. Μέσα από το Θούριο ο Ρήγας ξεκάθαρα τίθεται υπέρ της επαναστάσεως ως του αναγκαίου εκείνου μέσου κατ΄ αρχάς απελευθέρωσης, πρίν η πολιτειακή κουλτούρα και η νοητική επάρκεια των Νεοελλήνων οδηγήσει σε ένα άρτιο ιστορικά και βιωματικά κράτος .

 

Ο Ρήγας είναι ο κατ΄ εξοχήν δάσκαλος του κρυφού σχολείου, είναι χαρακτηριστικό ότι λόγω του φόβου της αυστριακής αστυνομίας ο Γεωγραφικός χάρτης, ο Δ΄τόμος του Αναχάρσιδος, η Φυσική και ο Τρίπους, νύκτα ετυπώθηκαν μέσα από άκρα μυστικότητα. Βέβαια ο μέγας Επαναστάτης ήξερε ότι όλα αυτά ήταν πνευματική βοήθεια προς την πνευματική αναγέννηση του Γένους. Ο Ρήγας κατάλαβε ότι η Ελλάδα χρειαζόταν δυτική βοήθεια προκειμένου να απελευθερωθεί από τον τουρκικό ζυγό. Έγειρε λόγω της Ναοπελόντειας λάμψης προς τη Γαλλία, μάλιστα εκπόνησε ολόκληρο σχέδιο προκειμένου να προσεγγίσει το μεγάλο Γάλλο στρατάρχη: Από ξύλο που προμηθεύθηκε από το θεσσαλικό κάμπο κατασκεύασε ταμβακοθήκη την οποία έστειλε στο Ναπολέοντα. Πράγματι προσέγγισε το Ναπολέοντα, ο οποίος μάλιστα τον εκάλεσε και στη Βενετία όταν την κυρίευσε, ο Ρήγας εξέθεσε στο Γάλλο ηγεμόνα όλη την κατάσταση προκειμένου αυτός να βοηθήσει τον δίκαιο αγώνα των Ελλήνων. Ο Έλληνας μάλιστα αγωνιστής εθέλησε να στείλει συνολικά το έργο του στον Γάλλο ηγεμόνα, το συσκεύασε και το έστειλε στην Τεργέστη στο κατάστημα του φίλου και συναγωνιστή του Αντωνίου Κορωνιού Χίου, ο οποίος είχε ως συνέταιρο κάποιον Δημήτριο Οικονόμου από την Κοζάνη. Ο Χίος δυστυχώς απουσίαζε για  δουλειές, και αγενώς τελείως άνοιξε το πακέτο ο Οικονόμου, ο οποίος κατάλαβε το περιεχόμενο: Αυτός αμέσως θέλησε να συμβουλευθεί το φίλο του Πλασταρά ο οποίος τον συμβούλευσε να παραδώσει κανονικά και το έγγραφο και το πακέτο στους δικαιούχους του. Ο Οικονόμου προδοτικά και  απάνθρωπα πράξας πήγε στο Νομάρχη στην Τεργέστη στο βαρώνο Πετόνκη και παρέδωσε όλο το υλικό του Ρήγα. Όταν επέστρεψε ο Ρήγας και καθώς ετοιμαζόταν προς κανονισμένη συνάντηση με το Ναπολέοντα συνελήφθη από την  αστυνομία στην Τεργέστη. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Ρήγας απολογούμενος ενώπιον της ομάδας του Νομάρχη δήλωσε ότι κατέφυγε στην Αυστρία, Κράτος ισχυρόν, φιλελληνικό, χριστιανικό, σοφό και φιλάνθρωπο, ώστε εκεί να συγγράψει όσα ήταν αναγκαία για την ελευθερία του Έθνους του. Εδήλωσε επίσης ότι του φαίνεται αδύνατον ο Αυστριακός αυτοκράτορας να μην επιθυμεί της απελευθέρωσης ενός Έλληνα απογόνου ενδόξου Έθνους. Τελικά και επειδή ο αυτοκράτορας της Αυστρίας Φραγκίσκος εφοβείτο την κήρυξη εναντίον του πολέμου και εκ μέρους των Γάλλων αλλά και του σουλτάνου, τελικά παρέδωσε το Ρήγα στους τούρκους. Επειδή ο Πασβάνογλου είχε κλείσει τις διόδους προς την Κωνσταντινούπολη κανονίσθηκε οι συλληφθέντες να δολοφονηθούν στο Βελιγράδι, επειδή μάλιστα ο Ρήγας χτύπησε το δήμιό του, κανονίσθηκε να εκτελεσθεί στη φυλακή και να πεταχθεί το σώμα του στα ρεύματα του ποταμού Ίστρου ώστε να μην τον εύρουν ποτέ οι Έλληνες.

Η πνευματική δύναμη του Ρήγα στηρίχθηκε – όπως φαίνεται και μέσα από τα ποιήματά του όπου κάνει λόγο για το Λεωνίδα και το Θεμιστοκλή και τον Επαμεινώνδα- στην πίστη ότι το Ελληνικό Έθνος έχει αρραγή ενότητα και συνέχεια μέσα στο χρόνο. Αυτή η  συνέχεια ως ποταμός ποτίζει την Πατρίδα η οποία σαν κοινός τόπος εμπερικλείει όλους τους Έλληνες οι οποίοι διαθέτουν λαμπρή κληρονομιά και διαθήκη προκειμένου να θυμηθούν, να μορφωθούν, να ελπίσουν και να αγωνισθούν για την απελευθέρωση του Έθνους. Ο Αγώνας του Ρήγα είναι αγώνας συνειδητός, στηριζόμενος στη γνώση του για το μεγαλείο του Ελληνικού Έθνους. Επειδή ακριβώς ήξερε τον ιστορικό και πολιτιστικό ρόλο των Ελλήνων θέλησε να συνεχισθεί αυτή η τεράστια κληρονομιά η οποία θα βοηθούσε και πάλι τον κόσμο να προχωρήσει μπροστά, ελεύθερη και δυνατή Ελλάδα σήμαινε για το Ρήγα παγκόσμια πηγή πνεύματος και πολιτισμού. Η καλύτερη πράγματι μνήμη του είναι η μίμησή του με όποιον ο καθένας τρόπο μπορεί.

Βασίλειος Μακρυπούλιας,

Δρ. Φιλοσοφίας

 

Σημείωση "φ": Υπεύθυνος για το άρθρο είναι αποκλειστικά ο αρθρογράφος. Οι θέσεις του είναι προσωπικές και τίθενται σε δημόσιο διάλογο σε πνεύμα ελευθερίας.

 

 

Συνέχεια με το τέταρτο μέρος της μελέτης "Περί Πολιτισμού"

 

 

Δ. Η ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΙΔΕΑ

            Η κοινωνία δεν είναι «άθροισμα μονάδων», είναι συλλογικό υποκείμενο. Η βρετανή Μάργκαρετ Θάτσερ, ως Βρεταννίδα Πρωθυπουργός, είπε κάποτε το εξής φοβερό: «Δεν υπάρχει κοινωνία, υπάρχουν μόνο άτομα και οικογένειες». Βέβαια, η ίδια, έπαιξε το «χαρτί» του πατριωτισμού, προκειμένου να προστατεύει το «Βρεταννικό γόητρο» με τον πόλεμο ενάντια στην Αργεντινή για κάποια «νησάκια» που ονομάζονταν «Φώκλαντς» ή «Μαλδίβες» (για τους Αργεντινούς). Οι εγχώριοι φιλελεύθεροι, που έπιναν νερό στο όνομά της, θεωρούσαν ανοησία να τσακωνόμαστε με τους απέναντι για « βραχονησίδες».

Όπως και να’ χει ο Θατσερικού τύπου «συντηρητισμός» μάς αφήνει ασυγκίνητους. Εμείς ακολουθούμε τον φιλόσοφο Αριστοτέλη που είπε πως «ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον» και μάλιστα συνέχισε «κοινωνικό ον με αυτούς που έχει ΦΥΣΙΚΗ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ».

            Η κοινωνία, το «Κοινό των Ελλήνων» προϋπάρχει, μετέχουμε στον Κοινό Λόγο, όχι ως άτομα, αλλά ως πρόσωπα.

α) Σώμα και μηχανή

            Υπάρχουν δύο τρόποι για να ερμηνεύσουμε την κοινωνία, κατ’ επέκταση την Πολιτεία και τον Πολιτισμό˙ ο πρώτος είναι σαν μια καλοφτιαγμένη και καλολαδωμένη μηχανή (εξ’ ου και ο όρος «κοινωνική μηχανική» της αριστεράς), ο δεύτερος ως ένα ζωντανό ανθρώπινο σώμα (η οργανική θεώρηση).

            Η μηχανή κατασκευάζεται με συγκεκριμένες προδιαγραφές και για να παράξει ένα ορισμένο, εκ των προτέρων σχεδιασμένο μετρήσιμο αποτέλεσμα˙ τα μέρη της, τα εξαρτήματά της, είναι άψυχα. Τα πάντα σε μία μηχανή μπορούν να αντικατασταθούν χωρίς δεύτερη σκέψη, χωρίς δισταγμό, τα ανταλλακτικά υφίστανται «εν αφθονία», «αναλώσιμα» και άψυχα επίσης.

            Η μηχανή νοείται ως το άθροισμα των εξαρτημάτων της (ποσοτική αντίληψη), όχι ως ένα οργανικό σύνολο˙ αντιθέτως, το ανθρώπινο σώμα είναι ένα οργανικό ποιοτικό αποτέλεσμα (ποιοτική αντίληψη), που υπερβαίνει τα μέλη του. Το σώμα προσδιορίζεται ως ένα ζωντανό «όλον», με βάση το «όλον» «ερμηνεύουμε» το κάθε μέλος.

            Το σώμα (και όχι «κορμί»), που αποτελεί και αυτό μέρος μιας ευρύτερης διαλεκτικής, (ψυχή και σώμα δεν είναι παρά η αόρατη και ορατή πλευρά της ίδιας πραγματικότητας), αποτελεί και το ίδιο μία ανώτερου τύπου σύνθεση. Στο ανθρώπινο σώμα, ως οργανικό υπόδειγμα, βλέπουμε τη διαλεκτική ιεραρχίας και αλληλεγγύης – τους δύο πόλους της Κοινότητας.

            Στο σώμα υπάρχει μία αδιαμφισβήτητη ιεραρχία, έκφραση της οποίας είναι η καρδία (το «κέντρο» της ύπαρξης, σύμφωνα και με την Ορθόδοξη θεολογία), αλλά και ο ηγεμονικός νους, «ο νους ο νομοθέτης» και βεβαίως, η «συλαλληλία» νου και καρδιάς.

            Όμως, υπό την εποπτεία αυτής της ιεραρχίας, όλα τα υπόλοιπα μέλη του σώματος (κύτταρα, εσωτερικά όργανα, ανθρώπινα μέλη) με αλληλεγγύη λειτουργούν, ώστε το σώμα να είναι υγιές, εν κατακλείδι: τίποτα δεν είναι αναλώσιμο, τίποτα δεν αντικαθίσταται, η απώλεια οιουδήποτε μέλους-μέρους του σώματος συνιστά μόνιμη αναπηρία για το «όλον».

Ένα ακόμα εκφραστικό παράδειγμα της οργανικής-ποιοτικής αντίληψης (της αντίληψης που υιοθετούμε για την κοινωνία, την πολιτεία, τον πολιτισμό) είναι η παλάμη του χεριού που γίνεται γροθιά.

Στην παλάμη όλα τα δάχτυλα είναι όμοια (όπως σε μία κοινότητα οι φυσικοί-πνευματικοί αδελφοί), αλλά δεν είναι ίδια, δεν είναι «ίσα»˙ υφίσταται μία ιεραρχία που εντοπίζεται στον αντίχειρα. Ο αντίχειρας είναι «το ηγεμονικό δάκτυλο», το μοναδικό που μπορεί να φτάσει όλα τα υπόλοιπα, στην ύπαρξή του αντίχειρα οφείλεται ο ανθρώπινος πολιτισμός, αν έλειπε το δάχτυλο αυτό οποιαδήποτε δημιουργία θα ήταν αδύνατη - και στη συνέχεια έχουμε τον δείκτη.

Όλα, όμως, τα υπόλοιπα δάχτυλα είναι λειτουργικά και αναντικατάστατα, οποιοδήποτε κοπεί η παλάμη είναι ανάπηρη.

Η παλάμη επίσης γίνεται γροθιά όταν εμφανιστεί κίνδυνος. Όλα τα δάχτυλα, «ηγεμονικό» και υπόλοιπα, σε ένα ενιαίο, συμπαγές σύνολο αντιμετωπίζουν επιθετικά τον κίνδυνο˙ «ηγέτης» και «ομάδα» θα γίνονται ένα.

Και ένα ακόμα, τελευταίο, παράδειγμα: η συμφωνική ορχήστρα.
Ο μαέστρος (ιεραρχία) διευθύνει (ως καρδιά + νους) την ορχήστρα που νοείται όχι ως ένα ποσοτικό άθροισμα μουσικών οργάνων, αλλά ως ένα ενιαίο ποιοτικό οργανικό σύνολο στο οποίο «τίποτα δεν περισσεύει», όλα είναι λειτουργικά, ακόμα και το «τελευταίο όργανο» έχει τη θέση του για να παραχθεί το συνθετικό αποτέλεσμα.
Δεν υπάρχει «ισότητα», αλλά δεν υπάρχουν και «παρίες», οι πάντες απαραίτητοι, ουδείς αναλώσιμος: Ιεραρχία και αλληλεγγύη, αλληλεγγύη τόσο μεταξύ «κορυφής» και «βάσης», όσο και μεταξύ διαφόρων «μερών» της «βάσης» -αυτή είναι η Οργανική Ιδέα.

            Στην αντίθετη οπτική, τη μηχανική-ποσοτική, η διαλεκτική εξαρθρώνεται. Η ιεραρχία εκφυλίζεται σε ψευδό-ιεραρχίες, σε ταξικότητα και ψευδοελιτισμό και η, εν πολλοίς δικαιολογημένη, αμφισβήτηση αυτού του τύπου της «ιεραρχίας» φέρνει ένα επίσης άσχημο αποτέλεσμα: τον «ισοτισμό», που όμως επειδή δεν είναι συμβατός με τη φύση, δημιουργεί νέου τύπου, το ίδιο ή και περισσότερο άδικες «ιεραρχίες» («Η φάρμα των ζώων» του ευφυούς συγγραφέα Τζορτζ Όργουελ είναι αλληγορική, αριστοτεχνικά διατυπωμένη απεικόνιση αυτού του τύπου «αντιστροφής των ρόλων»).

Στην ποσοτική κοινωνία δεν υπάρχει ύπαρξη και συνύπαρξη θεμελιωμένη σε μία μη χρησιμοθηρική αντίληψη που, αν χρειαστεί, εκδηλώνεται και με τη θυσία.
Ο «κοινός τόπος» είναι ο θεσμικός πολιτισμός της «σύμβασης», η κουλτούρα της «συναλλαγής», τα πάντα είναι «μετρήσιμα», «εφήμερα», «αναλώσιμα», γι’ αυτό και σε αυτού του τύπου τις κοινωνίες επικρατούν οι ψευδο-ιεραρχίες, αλλά είναι πολλοί και οι «παρίες».

Οποιαδήποτε ενασχόληση που δεν αποσκοπεί σε ένα μετρήσιμο αποτέλεσμα, είναι «μη παραγωγικοί», χάσιμο χρόνου, διότι «ο χρόνος είναι χρήμα» και «όπου γης Πατρίς». Τόσο ο ήρωας, όσο και ο άγιος που εκφράζουν ακριβώς «το αλλιώς της ύπαρξης», η ανώτερη μορφή δράσης και θυσίας που δικαιώνεται (και) μεταφυσικά και η ανώτερη έκφραση πνευματικότητας, θεμελιωμένη στο Ιερό και στη Χάρη του Αγίου Πνεύματος, που νοηματοδοτεί την καθημερινότητά του κοινού βίου, είναι «ακατανόητη τύποι ανθρώπου» και, πάντως, μη παραγωγικοί¹.
Το Ιερό «θρησκειοποιείται», διαποτίζεται από μία προτεσταντικού τύπου «χρήσιμη ηθική» και τα μνήματα ή μνημεία των ηρώων περιλαμβάνονται στα υπόλοιπα «τουριστικά αξιοθέατα».

Η οργανική κοινότητα παράγει Πολιτισμό, δηλ. «νόημα βίου», ύπαρξης και συνύπαρξης, αναμετράται με το Κρόνο-Χρόνο, διότι «οι νεκροί και οι αγέννητοι» είναι τμήμα της, ο ήρωας και ο άγιος οδοδείκτες ζωής, θέλει να δημιουργήσει οικοδομήματα που αναμετρώνται με το εφήμερο και τη φθορά, η μηχανική κοινωνία αντιθέτως, αποθεώνει το εφήμερο, κάνει το εφήμερο «πολιτισμό», οι εμβληματικοί της εκπρόσωποι είναι ακριβώς οι διαχειριστές της εφήμερης «μαζικής κουλτούρας» (παράδειγμα ο Άντι Γουόρχολ).

Ο ήρωας σχετικοποιείται, εκφυλίζεται σε «υπερήρωα των μαζών» (Marvel comics) και οι πιο ευγενείς μύθοι και θρύλοι αποτυπώνονται με γλυκανάλατο συναισθηματισμό ή, επειδή ακριβώς, απoϊερoποιούνται έχουμε ακόμα και παρωδίες- «κωμωδίες» τους.

Τα πάντα σχετικοποιούνται, μαζοποιούνται, ευτελίζονται...

«Το ταλέντο αντικαθιστά τη μεγαλοφυΐα και η καλαισθησία το ταλέντο», μα και η καλαισθησία, νομοτελειακά, θα παραδώσει τη θέση της στο άσχημο γούστο του μαζανθρώπου. Πρωταγωνιστής και στον πολιτισμό γίνεται είτε ο αστός «ο πλούσιος πολίτης με τις ηδονές και τα πάθη του, υλιστής, σκεπτικιστής και χαροκόπος»² είτε ο κομισσάριος «επί του πολιτισμού», ο εκπρόσωπος του γραφειοκρατικού «κόμματος».

Δεν είμαστε ούτε «νεωτεριστές» ούτε Θατσερικού τύπου «συντηρητικοί». Σ’ εμάς η έννοια του «Συντηρητισμού», όταν χρησιμοποιείται δεν έχει την πουριτανική, ηθικολογική διάσταση ούτε τη «νοσταλγία του χθες». Έχει να κάνει με ότι για εμάς υπάρχουν διαχρονικές, ακατάλυτες Αξίες που δεν υπόκεινται στη μεταβολή των κοινωνικών συνθηκών. Αξίες που μπορούν με νέο ένδυμα και κάτι περισσότερο: που διαμορφώνουν την Οδό που πορευτεί το Μέλλον.

 

1. Αυτήν ακριβώς τη λογική εκφράζοντας ο κ. Θ. Πάγκαλος, «εμβληματικός» πολιτικός της «μεταπολίτευσης» και σήμερα «παροπλισμένος» (και για αυτό πριν κοπεί πικρόχολος) χαρακτήρισε όταν ήταν ακόμα ενεργός στην πολιτική, τους άντρες και τις γυναίκες των Ενόπλων Δυνάμεων της Χώρας, δηλαδή τους πρώτους από τους εν δυνάμει ήρωες, ως… «αντιπαραγωγικούς».
2. Βλέπε προηγούμενη υποσημείωση από τον «Μοριά» (Ταξιδεύοντας) του Ν. Καζαντζάκη.

 

β) Ιεραρχία και διαλεκτική.

«Για το γνήσιο επαναστατικό συντηρητισμό αυτό που πραγματικά μετράει είναι να είσαι πιστός όχι σε απαρχαιωμένες μορφές και θεσμούς αλλά σε αρχές από τις οποίες τέτοιες μορφές και θεσμοί προέκυψαν σαν ειδικές εκφράσεις, κατάλληλες για μία χρονική περίοδο και μία συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. Και όπως αυτές οι ειδικές εκφράσεις θα πρέπει να θεωρούνται σαν μεταβλητές και εφήμερες αφού συνδέονται με ιστορικές συνθήκες που συχνά είναι μη επαναλαμβανόμενες, παρομοίωση αντίστοιχες αρχές που τις κινητοποίησαν έχουν μία άξια η οποία δεν επηρεάζεται από τέτοια ενδεχόμενα, καθώς κατέχουν μία αιώνια πραγματικότητα. Νέες μορφές, που αντιστοιχούν ως προς την ουσία με τις παλιές, είναι έτοιμες να αναδυθούν από αυτές με τον ίδιο σπόρο. Έτσι όταν αντικαθιστούν τις παλιές μορφές (ακόμα και με έναν «επαναστατικό» τρόπο) αυτό που μένει είναι μία αδιαφιλονίκητη συνέχεια εν μέσω των μεταβαλλόμενων ιστορικών, κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών παραγόντων»¹.

Σε έναν Αυτοκρατορικό Πολιτισμό, το «Κέντρο» (καρδιά+νους) είναι το «ηγεμονικό έθνος», σ’ έναν Εθνικό Πολιτισμό είναι η «ηγεμονική παράδοση».
Ο Εθνικός Πολιτισμός, σε ένα πρώτο επίπεδο, μπορεί να νοηθεί ως η διαλεκτική των επιμέρους παραδόσεων από τις οποίες μία είναι εκείνη που κυριαρχεί, που ασκεί τον ηγεμονικό ρόλο και δρα ως καταλύτης στην οριστική διαμόρφωση του Πολιτισμού.
Πριν, όμως, προχωρήσουμε στην αναζήτηση των επιμέρους παραδόσεων και στον εντοπισμό της «ηγεμονικής», ας κάνουμε την απαραίτητη διάκριση μεταξύ Παράδοσης (με «Π» κεφαλαίο) και παραδόσεων, στις οποίες συγκαταλέγεται και η ηγεμονική.

«Η Παράδοση στην ουσία της, είναι κάτι ταυτόχρονα μεταϊστορικό και δυναμικό. Είναι μία γενική ρυθμιστική δύναμη, στην υπηρεσία των αρχών που έχουν το χρίσμα μιας υπέρτερης νομιμότητας (μπορούμε ακόμα να τις αποκαλέσουμε «αρχές εκ των άνω»).Αυτή η δύναμη δρα μέσω των γενεών, με μία συνέχεια πνεύματος και φώτισης, διαμέσου θεσμών, νόμων και κοινωνικών ιεραρχήσεων που μπορεί να εμφανίζουν ακόμα και μία αξιοσημείωτη ποικιλία και διαφορετικότητα²».

Η Παράδοση, λοιπόν, περιλαμβάνει «αρχές τόσο παλιές όσο ο Κόσμος και, ταυτόχρονα, καινούργιες όσο η κάθε ημέρα που ξημερώνει», δηλ. αρχές των οποίων η προέλευση χάνεται στην «αχλή της Ιστορίας» και, συνήθως, κωδικοποιούνται με τους αρχαίους μύθους (και όχι, απλά, «θρύλους»- οι θρύλοι είναι προέκταση του μύθου, από αυτούς βγαίνουν, στη συνέχεια, τα «παραμύθια», άλλοτε ως «περί» του μύθου και άλλοτε ως «παρά» του μύθου (παραφθορά) διήγηση), και, παράλληλα, είναι πάντοτε παρούσες στο ιστορικό γίγνεσθαι- κάτι περισσότερο: κινητοποιούν το ιστορικό γίγνεσθαι.

Από την Παράδοση «προκύπτουν» τα συλλογικά Αρχέτυπα «που διαπερνούν» τις παραδόσεις, μεταξύ των οποίων και την ηγεμονική- ιδιαίτερα την ηγεμονική- και διαμορφώνουν τα σε κάθε εποχή «κατάλληλα» μοντέλα ζωής.
Παράδειγμα: Οι αρχές πού ενσαρκώνονται στον «Απόλλωνα» στον «Διόνυσο» και, κυρίως, η μεταξύ Απόλλωνα και Διονύσου διαλεκτική που «επισημοποιείται» και στον «ομφαλό του Κόσμου» στο Μαντείο των Δελφών.

Το Ομηρικό Αρχέτυπο, η μυστηριακή τελετουργία (π.χ. Ελευσίνια Μυστήρια), η «ιερή βασιλεία», δηλ. η νομιμοποιημένη και «μεταφυσικά» «βασιλεία» (εξουσία) που λειτουργεί ως «γέφυρα» (ποντοφτιάχτης) μεταξύ του «επέκεινα» και του «ενθάδε»˙ αυτή την «ιερή βασιλεία», ο Ιούλιος Έβολα την αποκαλεί «imperium» ως σύνθεση πολιτικής-ιερατικής εξουσίας (οι «βασιλείς φιλόσοφοι» του Πλάτωνα ή το ρωμαϊκό imperium), βέβαια, στην Ελληνική Παράδοση δεν έχουμε ακριβώς «ιερή βασιλεία» αλλά τη διαλεκτική³ βασιλείας-εξουσίας (σώμα) και Ιερού (πνεύμα) στη βάση της Κοινότητας, αλλά και υπερ’ άνω της κοινότητας (εδώ διαχωριζόμαστε από τον Έβολα) σ’ ένα ισοσκελές τρίγωνο με βάση την κοινότητα και του οποίου τα σκέλη κατευθύνουν σε μία ανώτερη μεταφυσική αρχή (π.χ. Βυζαντινή συλλαληλία Αυτοκράτορα-Πατριάρχη υπό την «σκέπη» του Τριαδικού Θεού και με βάση την κοινότητα-κοινότητες).

Για αυτό στην Ελληνική παράδοση τόσο ο «Καισαροπαπισμός», όσο και ο «Παποκαισαρισμός» (η κατίσχυση της μιας αρχής επί της άλλης, η εξάρθρωση της διαλεκτικής) συνιστά παρέκβαση.

Ο νεοελληνικός πολιτισμός, διότι «αυτό» είναι το ζητούμενο, συνίσταται στη διαλεκτική (η διαλεκτική είναι η βασική έννοια) των επιμέρους ελληνικών παραδόσεων (από το Ιόνιο μέχρι το Αιγαίο και από το Αιγαίο μέχρι την Καππαδοκία, από την «κορυφή» της Χερσονήσου του Αίμου μέχρι την Ελληνική κοινότητα της Αλεξάνδρειας) υπό την «εποπτεία» μιας ηγεμονικής παράδοσης. Η τραγική Εθνική συρρίκνωση (από τους Μικρασιάτες μέχρι τους Αιγυπτιώτες) «έφερε» αυτές τις παραδόσεις στη σημερινή ελληνική επικράτεια με αποτέλεσμα (το «θετικό» στην τραγωδία) να υπάρξει ένα δημιουργικό «μπόλιασμα» και από αυτό η ανάδειξη νέων μορφών Πολιτισμού (από τη διατροφή και την ένδυση μέχρι την μουσική-μικρασιατική κουζίνα, ρεμπέτικο κ.λπ.).

Η «ηγεμονική παράδοση» είναι το Δημοτικό Κοσμοείδωλο, το Δημοτικό Έπος (που αρχίζει με τον «ακριτικό κύκλο»), όπως εκφράζεται μέσα από το δημοτικό τραγούδι (ιδιαίτερα τα κλέφτικα και τις παραλογές) μέσα από αυτό βλέπουμε την αυτούσια αναβίωση του Ομηρικού Αρχετύπου ακόμα και στη «μεταφυσική» («το τραγούδι του νεκρού αδελφού»).

Ο αξιακός κώδικας του Ομηρικού Τρόπου αφορά το «ενθάδε», όχι το «επέκεινα», τις αυθεντικές ζωικές αξίες, τον ηρωικό τρόπο ζωής. Στην Ομηρική Κοσμοθέαση δεν υπάρχει μεταφυσική δικαίωση και εδώ έγκειται η τραγικότητα του Ομηρικού Ανθρώπου (στον «Άδη», στον οποίο «επιβιώνουν» οι αυθεντικές αξίες της ζωής π.χ. η ανδρική φιλιά- Αχιλλέας και Πάτροκλος- καταλήγουν όλοι, ήρωες και Θερσίτες).

Ο Ομηρικός Άνθρωπος πολεμά και σκοτώνεται χωρίς «μεταφυσική επιβράβευση» (σε αντίθεση με τους Βόρειους που πηγαίνουν στην «Βαλχάλα»), ακριβώς για να συνεχιστεί αδιατάρακτος αυτός ο αξιακός κώδικας που νοηματοδοτεί την επίγεια ζωή˙ μοναδική «μετά θάνατον» δικαίωση είναι η «δόξα» να αποτελέσει ο ίδιος προσωπικό σημείο αναφοράς αυτού του κοσμοειδώλου⁴.
Ο Δημοτικός Άνθρωπος, ο Άνθρωπος του Δημοτικού Έπους, είναι η επανεμφάνιση του Ομηρικού Ανθρώπου και αυτό είναι το συγκλονιστικό.
Ο ετοιμοθάνατος ήρωας-κλέφτης προστάζει να του φτιάξουν «κιβούρι» που θα έχει παράθυρο για να μπορεί να ακούει τα πουλάκια (που έχουν ανθρώπινη λαλίτσα), να βλέπει την Άνοιξη και τις κοπέλες που «πάνε στη βρύση για νερό» (εδώ διαπιστώνουμε μία ακόμα διαλεκτική˙ εκείνη του Ομηρικού-Ακριτικού πνεύματος), και αν υπάρχει μία «μεταφυσική» είναι και αυτή-το επαναλαμβάνουμε- Ομηρικού Τύπου (παραλογές και ιδιαίτερα «το τραγούδι του νεκρού αδελφού»⁵).
Όμως, επειδή, η τραγικότητα του Ομηρικού Ανθρώπου είναι αδιέξοδη υπήρχε και ο άλλος «πόλος», τα Ελληνικά Μυστήρια (Ελευσίνια κ.λ.π), διότι το «Ιερό» με τον έναν ή άλλο τρόπο, δεν μπορεί, παρά να αποτελέσει σημείο Αναφοράς του «κοινού βίου».
Στο Δημοτικό Έπος υπάρχει το Ιερό, «η εκκλησία», «ο παπάς». Το Ιερό είναι αναμφισβήτητο, διαποτίζει αυτή «η ανώτερη μεταφυσική αρχή» την καθημερινότητα, ακόμα και ο «καπετάνιος», αποτίει σεβασμό στον παπά, ακόμα και οι «Κολοκοτρωναίοι».
Μπορεί να προσκυνούν «καβάλα» με Ομηρικό τρόπο, αλλά σε αντίθεση με τον Ομηρικό πρόγονο, προσκυνούν.

Δεν σέβονται απλά το Ιερό (την Ορθόδοξη Εκκλησία), αντλούν από αυτή «νόημα ζωής». Προσκυνούν καβαλάρηδες….

Καβάλα παν’ στην εκκλησία
καβάλα προσκυνάνε
καβάλα παίρνουν το αντίδωρο
απ’ του παπά το χέρι
Ρίχνουν φλουριά στην Παναγία
φλουριά και στους αγίους
και στον Αφέντη το Χριστό
τις ασημένιες πάλες.

 

Παίρνουν το αντίδωρο από του παπά το χέρι, τον λειτουργό του Ιερού και «στον αφέντη το Χριστό» δίνουν ό,τι πολυτιμότερο διαθέτουν.
        Ο νεοελληνικός Πολιτισμός είναι η ανώτερη διαλεκτική Ομηρικών και Βυζαντινών Αρχετύπων μέσα από την πλούσια εμπειρία της νεοελληνικής κοινότητας.
Ο Δημήτρης Τσάκωνας, συνεχιστής του Καραβίδα και θεωρητικός του νεοελληνικού κοινοτισμού, όρισε αυτή τη διαλεκτική ως «το ήθος του παλληκαριού (κλέφτη) και το κοινοβιακό φρόνημα της Ορθοδοξίας».

Μέσα από την πλούσια εμπειρία της κοινοτικής ζωής, υπό την «ηγεμονική του παράδοση» ο Νεοελληνισμός αφομοιώνει και «δάνεια στοιχεία» που του ταιριάζουν, τα οποία όχι μόνο δεν δρουν διαλυτικά, αλλά αφομοιωμένα εμπλουτίζουν την καθημερινή εμπειρία.

«Ούτε σαν τον αρχαίο, ούτε σαν τον πιο αρχαίο, ούτε σαν το Βυζαντινό, ούτε και σαν τον ευρωπαϊκό, το συγκαιρινό, θα είναι ο νέος ελληνικός πολιτισμός. Κάτι άλλο θα είναι που θα κλη και πολλά ανατολίτικα στοιχεία. Και η γεωγραφική θέση της πατρίδας της φυλής, ανάμεσα σ’ Ανατολή και Δύση, το λέει πως ο πολιτισμός, που θα γεννηθεί από τους Έλληνες, θα γίνη αναγκαστικά διαφορετικός από το δυτικό, και, μ’ όλα τα ξένα η παλιά στοιχεία, που θα ‘χει πάρει, θα είναι ελληνικώτατος⁶».
Υπό ένα «Κέντρο» και μία «ηγεμονική παράδοση» ο Ελληνικός Πολιτισμός «κινείται επί πτερύγων ανέμων», διότι το «πνεύμα όπου θέλει πνέει» κανένας ντετερμινισμός, καμία αιτιοκρατική «λογική» δεν προδικάζει κανένα αποτέλεσμα. Η βούληση, η Πίστη, η ενόραση, «το μη μετρήσιμο μέγεθος» αποτελούν διακριτικά του γνωρίσματα.
Ο Νεοελληνισμός μας διακόπηκε βίαια από τη Βαυαροκρατία, τη βίαιη δυτική θεσμική επιβολή, τη μεταπρατική «διανόηση».

Ένα πραγματικά Εθνικό Κράτος «θα ξαναπιάσει το νήμα από εκεί που κόπηκε», θα δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε να ξανανθίσει, να γίνει «νόημα ζωής», θεμέλιο ύπαρξης και συνύπαρξης.

Πως το Εθνικό Κράτος θα λειτουργήσει ώστε να παραχθεί ένας Ελληνικός Πολιτισμός, θα προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε στο επόμενο και τελευταίο κεφάλαιο.

       1.2. Ιούλιος Έβολα: «Άνθρωποι ανάμεσα στα ερείπια». ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΑΠΙΟΝ», ΑΘΗΝΑ 2013.

3. Δημήτρης Κιτσίκης: «Το βυζαντινό πρότυπο διακυβερνήσεως και το τέλος του κοινοβουλευτισμού»
   ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΕΣΟΠΤΡΟΝ», ΑΘΗΝΑ 2001.
4. Ο Ν. Καζαντζάκης αποκαλεί τον Όμηρο «τον Πατριάρχη της ράτσας μας» και τα έπη του «την Παλαιά Διαθήκη της ράτσας μας».
   
   
5. Υπάρχει η βάσιμη υπόνοια ότι «ο Πατριάρχης της ράτσας μας» δούλεψε με «πρώτη ύλη» τα δημοτικά τραγούδια της εποχής του για να συνθέσει τα Έπη του. Το Δημοτικό Κοσμοείδωλο χρειάζεται τον δικό του Όμηρο. Από κάθε άποψη πάντως είναι λυπηρό ότι οι Έλληνες συγγραφείς προσπέρασαν τους θησαυρούς του δημοτικού τραγουδιού, όπως και του ακριτικού κύκλου. Οι Έλληνες, άλλοι όμως όχι.
   Από τους Έλληνες ελάχιστοι εμπνεύστηκαν από αυτό το θησαυρό. Ένα από τα πρώτα θεατρικά έργα του Ν. Καζαντζάκη, π.χ., ήταν «ο Πρωτομάστορας», εμπνευσμένο από το «Γεφύρι της Άρτας» και αφιερωμένο στον Ίωνα Δραγούμη, το οποίο μελοποιήθηκε από τον Μανώλη Καλομοίρη.
   Ο Δραγούμης στον «Ελληνικό Πολιτισμό» μάς το επισημαίνει: «Έχεις χρέος να τα μελετήσεις αυτά, γιατί όλα είναι δικά σου και αρκετά πια τα περιφρόνησες ως τώρα με το να έχουν κοντέψει να σε πείσουν πως είναι πρόστυχα, άσχημα, κατώτερα και για πέταμα...»
6. Ο πολυμεταφρασμένος Αλβανός συγγραφέας Ισμαήλ Κανταρέ, για παράδειγμα, δούλεψε με τους δημοτικούς μας μύθους, στους οποίους έδωσε….αλβανική προέλευση (στο βιβλίο του «Ποιος έφερε τη Ντορουντίν», βασισμένο στην παραλογή του «Νεκρού αδελφού», ερμηνεύει την ανάσταση του Κωνσταντή ως αποτέλεσμα της δύναμης της αρχαϊκής αλβανικής «μπέσας», που καταλύει, έστω και προσωρινά, το νόμο του θανάτου, προκειμένου να υλοποιηθεί η υπόσχεση του αδερφού στη μητέρα να φέρει πίσω την παντρεμένη στα ξένα αδερφή «ό,τι και να συμβεί»)˙ αυτή η «μπαλάντα» όπως την αποκαλεί, μαζί με το «Γεφύρι της Άρτας» (στο μυθιστόρημα «το γεφύρι με τις τρεις καμάρες») είναι ένα αρχετυπικό δίπολο που διαποτίζει όλο το έργο του συγγραφέα. Άξονας του Κανταρεϊκού «σύμπαντος» είναι ο αρχαίος αλβανικός εθιμικός κώδικας «Κανούν» μυθιστορήματα «Ρημαγμένος Απρίλης», «Κρύα λουλούδια του Μάρτη»), ο οποίος έχει…ομηρικές καταβολές. Ο Κανταρέ είναι θαυμαστής του Ομήρου (μυθιστόρημα «Φάκελλος Ο» και του Αισχύλου (το δοκίμιο «Αισχύλος ο μεγάλος αδικημένος» και...μαζί με την Ελλάδα, βεβαίως θεωρεί την Αλβανία ως τη δεύτερη… Ομηρική χώρα των Βαλκανίων και, μάλιστα, να διατηρεί πιο αυθεντικά τα ομηρικά χαρακτηριστικά. Που είναι οι ανάλογοι δικοί μας συγγραφείς;

 

Σημείωση "φ": Υπεύθυνος για το άρθρο είναι αποκλειστικά ο αρθρογράφος. Οι θέσεις του είναι προσωπικές και τίθενται σε δημόσιο διάλογο σε πνεύμα ελευθερίας.